MATHIAS ENARD

Dans van verraad

Roman

Vertaald uit het Frans door Katrien Vandenberghe

Het Bijbelcitaat op pagina 255 komt

uit de Nieuwe Bijbelvertaling.

De vertaalster ontving voor deze vertaling een

projectbeurs van Literatuur Vlaanderen

Oorspronkelijke titel Déserter

© Mathias Enard 2023

Uitgegeven met toestemming van Actes Sud in

samenwerking met 2 Seas Literary Agency

Vertaling © Katrien Vandenberghe, 2024

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk Uitgeverij Oevers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302

ISBN 9789493367050 (hardcover)

ISBN 9789493367227 (e-book)

www.uitgeverijoevers.nl

En ik drukte tegen hun frisse wangen mijn wang, die alleen nog de kus van een geweerkolf kent.

Francis Jammes

Cinq prières pour le temps de la guerre

I

Hij heeft zijn wapen neergelegd en trekt met moeite zijn schoeisel uit, wordt nog moeër van de geur (uitwerpselen, muf zweet). De vingers op de uitgerafelde veters zijn dorre twijgen met brandplekken, de nagels hebben dezelfde kleur als de laarzen, hij zal het vuil, slijk, geronnen bloed met zijn mespunt weg moeten schrapen, een andere keer, hij heeft er nu geen puf voor. Uit de kous steken twee tenen, vlees en aarde, dikke, gevlekte wormen die tevoorschijn kruipen uit een donkere stam met knoesten van enkels.

Opeens vraagt hij zich zoals elke ochtend, elke avond af hoe het komt dat die kistjes naar schijt stinken, onbegrijpelijk,

je kunt ze nog zo hard afspoelen in de plassen onderweg, afwrijven aan knerpende graskluiten, het helpt niet,

hier zijn toch niet zoveel honden en wilde beesten, niet zo heel veel, op deze keiige hoogten waar steeneiken, dennen en doornstruiken groeien en waar regen dun helder slijk en een geur van vuursteen achterlaat, niet van schijt, en het zou hem nog aannemelijk lijken dat het hele land meurt, vanaf de zee, vanaf de sinaasappel- en daarna de olijfheuvels tot diep in de bergen, dit gebergte, ja dat hij het zelf is, zijn eigen lijfgeur, niet zijn schoenen, maar overtuigd is hij niet en hij smijt zijn schuiten tegen de rand van de sleuf die hem onttrekt aan het zicht vanaf het pad wat hoger op de helling.

Hij gaat languit op zijn rug liggen, zo op het grind, hij zucht, de lucht is paarsig, de ondergaande zon zet de ijlende wolken onderlangs in een gloed – een canvas, een projectiescherm voor vuurwerk. De lente komt eraan en daarmee ook de vaak woeste stortregens, dan veranderen de bergen in met kogels doorzeefde bidons en spuiten uit de kleinste gaatjes krachtige bronnen tevoorschijn, in een lucht geurend naar tijm en fruitbloesem, witte vlokjes die door de wolkbreuk tussen de muurtjes zijn uitgestrooid. Nu een plensbui zou de hel zijn. En een wasbeurt voor de bottines. Voor het schoeisel, het gevechtspak en de kousen, waarvan de twee paar in zijn bezit even stijf, kartonhard en versleten zijn. Verraad begint bij het lichaam,

hoelang loop je al zo ongewassen rond?

Sinds vier dagen volg je de bergkammen om uit de dorpen weg te blijven,

de laatste keer dat je je nat hebt gemaakt rook het water naar benzine en hield je er een vette huid aan over,

je staat wel ver af van zuiverheid, zoals je daar in je eentje onder de blote hemel naar kometen ligt te koekeloeren.

Honger dwingt hem overeind, hij schrokt drie soldatenkoeken op die hem niet smaken, zijn allerlaatste – harde, bruine plakken, zeker een mengsel van zaagsel met lijm van knoken van een oude merrie; even verwenst hij de oorlog en de soldaten,

je bent nog altijd een van hen, je hebt nog altijd wapens, munitie, krijgsherinneringen,

je zou je geweer en je patronen ergens kunnen verstoppen en gaan bedelen, dan moet je ook het mes achterlaten, bedelaars hebben geen dolk,

en het schoeisel met schijtstank, en blootvoets gaan,

en de jas met zijn kleur van misère, en met ontbloot bovenlijf lopen,

na zijn maaltijd drinkt hij het bodempje uit zijn veldfles en pist hij voor de lol zo ver mogelijk in de vallei.

Hij gaat weer liggen, ditmaal tegen de rotswand aan, met zijn hoofd op de onderkant van zijn rugzak; in de schaduw is hij onzichtbaar, de beestjes neemt hij voor lief (rode spinnen, minuscule schorpioentjes, duizendpoten knagend als wroeging), ze zullen over zijn bovenlijf hossen, van zijn bijna gladgeschoren schedel slieren, door het braambos van zijn ruige baard struinen. Geweer tegen zich aan, kolf onder zijn schouder, de loop naar zijn voeten gericht. Opgerold in een stuk gecoat zeildoek dat hem tot deken en dak dient.

De bergen bruisen; een bries rondt de toppen, duikt de smalle, diepe vallei in en suist tussen de struiken; ijzig krijten de sterren. Er zijn geen wolken meer, vannacht zal het niet regenen.

Heilige engelbewaarder, beschermer van mijn ziel en lichaam, vergeef me de zonden die ik heden bega en verlos me van de daden van de vijand, de nacht blijft ondanks vurige gebeden een roofdier dat zich voedt met angst, een roofdier waarvan de adem naar bloed ruikt, naar steden in puin waar moeders rondlopen die het verminkte lijk van hun kinderen ostentatief voorhouden aan schurftige hyena’s, die hen zullen folteren en naakt en bezoedeld acherlaten, na hun tepels te hebben afgebeten voor het oog van hun zelf weer met knuppels verkrachte broers, over het hele land heeft zich ontzetting verspreid, pest, haat en nacht, het soort nacht dat altijd omhult en tot lafheid en verraadt drijft. Tot vlucht en desertie. Hoelang is het nog lopen? De grens ligt op een paar dagreizen hiervandaan, voorbij de bergen die binnenkort heuvels met rode aarde worden, begroeid met olijven. Schuilen wordt dan moeilijk. Veel dorpen, steden, boeren, soldaten,

je kent de streek,

je bent hier thuis,

niemand zal een deserteur helpen,

morgen bereik je het huis in de bergen,

de hut, de stulp, je zult er een poos onderduiken,

de kindertijd in de hut zal je beschermen,

je zult je koesteren in herinnering,

soms komt de slaap onverhoeds, als de kogel van een sluipschutter.

II

Ruim twintig jaar geleden, op 11 september 2001 bij Potsdam op de Havel, aan boord van dat cruiseschip, een kleine passagiersboot met de fraaie, ronkende naam ‘Beethoven’, leek de zomer te kantelen.

De wilgen waren nog groen, de dagen nog warm, maar voor het ochtendgloren steeg er een ijzige nevel op uit de rivier en vanaf de verre Oostzee gleden enorme wolken op ons af.

Ons drijvende hotel was maandag de tiende in alle vroegte vertrokken uit Köpenick, in het oosten van Berlijn. Maja was nog kras en kwiek. Ze ging soms het bovendek op om de benen te strekken, een wandeling tussen de buien, ligstoelen en dekspelen door. De groene koepels en gouden spits van de dom van Berlijn in de verte grepen haar aandacht toen we voorbijvoeren. Ze stelde zich naar eigen zeggen voor hoe al die vergulde engeltjes uit hun stenen gevangenis wegvlogen op een door de zon voortgeblazen wolk van acanthusbladeren.

Het water van de Spree zag nu eens somber matblauw, dan weer groen met een zweem rood. De weken ervoor was heel Duitsland opgeschrikt door verschillende onweders, waarvan de oprispingen zelfs de Havel en de Spree hadden doen zwellen, die in de nazomer toch doorgaans vrij laag stonden.

Wij voeren tussen de wielingen.

Ik herinner me de samenvloeiing van de Spree en de Havel, de beboste eilanden, hoe het licht als zout over de hoge zwarte populieren viel en de modderige stroom van het kanaal zich in het kielzog van het schip vermengde met het wasachtige water van de rivier.

Maja en ik zaten elk in een linnen leunstoel in de zon op het dek, op de achtersteven zoals dat heet, en zagen alles wegvluchten: het landschap verbreedde zich alsof de boeg van het vaartuig het groene loof wijd opentrok.

Met een paar maanden vertraging vierden we de tiende verjaardag van het door Paul heropgerichte Instituut, terwijl we tegelijk een eerbetoon brachten aan de oprichter zelf. Of, preciezer gezegd, we vierden het tienjarig jubileum van de samenvoeging van het Instituut in een herenigd Duitsland, lente 1991, en het veertigjarig bestaan ervan sinds het in 1961 in het leven was geroepen. Maar centraal stond de hulde aan Pauls werk. Ik geloof dat niemand op het appel ontbrak – alle oudgedienden uit het Oostblok waren erbij; de nieuwe leden, collega’s uit Berlijn en elders, waren bijna allemaal present. Sommigen, onder wie Linden Pawley, Robert Kant en een paar Franse vorsers, kwamen zelfs uit het buitenland. Dit drijvende congres droeg de titel ‘Paul Heudeberdagen’. Er stonden twee blokken per dag op het programma, getaltheorie, algebraïsche topologie, plus een sessie geschiedenis van de wiskunde, waaraan ik zou deelnemen.

De enige afwezige was Paul zelf.

Maja had net haar drieëntachtigste verjaardag gevierd.

Maja dronk liters thee.

Maja was vrolijk en verdrietig en stil en spraakzaam.

We wisten allemaal dat ze daar niets te maken had, op een wiskundig congres aan boord van de Beethoven; we wisten allemaal dat ze onmisbaar was.

Prof. Dr. Paul Heudeber

Elsa-Brändström-Str. 32

1100 Berlin Pankow

DDR

Maja Scharnhorst
Heussallee 33
5300 Bonn 1

Zondag, 1 september 1968

Maja Maja Maja

Weg met het bezittelijk voornaamwoord – de naakte liefde.

In jouw afwezigheid en in de nacht werd die groter: jou missen is een bron. Een lichaam, een ring – je bent van alles het unieke waarmerk. Je verte haalt de oneindigheid dichterbij. Alleen dankzij jou kan ik schuilen voor de tijd, voor het kwaad, voor de vlagen van weemoed. Als ik mijn jeugd hoor schreeuwen vraag ik me af wat die heeft betekend.

Ik stop mijn oren dicht voor geleerde berekeningen.

Ik snel oppervlakken af waar niemand ooit kwam.

Ik herinner me september 1938. Vuur smeulde in ijzer, ons vuur in een ijzeren greep.

We hielden elkaar overeind in de nakende rampspoed.

We hielden stand, elkaar vasthoudend met de kracht van herinnering.

Zoals we het nu nog volhouden, in angst en hoop voor de wereld die voor ons ligt.

Irina is net zeventien geworden, dat is bij sterren nog geen oogwenk.

Ik verlang om jullie hier terug te zien.

Ik zal toegevingen doen; ik kom bij jullie op bezoek in het Westen.

Ik mis onze confrontaties.

Dinsdag ga ik naar Moskou voor een congres.

Ik vraag me af hoe ze daar tegen deze gevaarlijke tijden aankijken.

Moskou met zijn dikke torens en zijn kameraden.

Schrijf me.

Liefs is een understatement.

Paul

‘De meeste treinreizigers zitten liever in de rijrichting.

Een historicus is iemand die bewust niet in de rijrichting zit.

Een wetenschapshistoricus is een historicus die achteruitzit en dus terugblikt, maar in tegenstelling tot de meeste historici niet uit het raam kijkt.

Een historica van de wiskunde is een wetenschapshistorica die achteruitzit en met gesloten ogen probeert te bewijzen dat de trein een uitvinding is van de Arabieren.’

Niemand lachte.

Toegegeven, ik was de enige historica op het congres. Alle anderen waren mathematici en mathematicae, fysici en fysicae, of nog erger, logici. Allemaal mannen en vrouwen in de rijrichting. Met de blik op innovatie, uitvinding, ontdekking. Ik was de enige die zich niet zozeer interesseerde voor de roemrijke bewijzen en ontdekkingen van morgen als wel voor de lieflijke meanders van het verleden. Meanders van het verleden die hun licht laten schijnen op de verre krochten van de toekomst, en tijdens deze sessie van de Paul Heudeberdagen op de Havel voelde ik dat het publiek van geleerde mannen en vrouwen mijn uiteenzetting over Nasir al-Din al-Toesi slechts met beleefd respect zou aanhoren, uit consideratie voor mij en mijn moeder, die ondanks haar hoge leeftijd geen snipper van de voordrachten zou missen, tussen twee rondjes op het dek in.

Het idee voor het colloquium op een rivier kwam van Maja. Ik meen me te herinneren dat algemeen voorzitter Jürgen Thiele had voorgesteld de Paul Heudeberdagen, die aanvankelijk in het Instituut in Berlijn zouden plaatsvinden, ‘na de middag af te sluiten met een boottochtje op de Spree of de Havel’; ze trok een pruilmond, de Spree of de Havel, in het beste geval blijft dat Berlijn, in het slechtste Brandenburg, waarom niet de Donau, en Jürgen Thiele had grote ogen opgezet, de Donau, maar dat is vér, en ik stel me voor dat Maja in de lach schoot, oké, vooruit, de Havel, maar hou dan op zijn minst het hele colloquium op een boot, en Jürgen Thiele (hij deed het me achteraf uit de doeken) zat daarmee in zijn maag, want hij wilde mijn moeder voor deze huldedagen niets ontzeggen, maar zijn middelen waren beperkt – dat wilde plan voor een riviercongres leek hem nog altijd onzin, een oudemensengril.

Niettemin kreeg Thiele een paar weken voor de publicatie van de oproep tot bijdragen aan de Paul Heudeberdagen tot zijn verbazing op éénzelfde dag twee brieven: een waarin hem werd gemeld dat de faculteit wiskunde van de universiteit van Potsdam aanbood de Paul Heudeberdagen samen met ons Instituut mee te organiseren, en een waarin hij vernam dat de Georg Cantorvereniging (zonder dat Thiele ergens om had gevraagd) een enorme subsidie verleende aan het evenement, waardoor dit op het water door kon gaan (hoe krankzinnig hij dat in stilte ook bleef vinden).

Pauls tragische dood een paar jaar eerder had de wetenschappelijke gemeenschap geëmotioneerd; iedereen was bereid tot deelname en hoewel de meeste organisatoren (Jürgen Thiele voorop, bepeinsde ik) in het duister tastten over het waarom van Maja’s wens, wilde niemand haar teleurstellen. De twee brieven kwamen als geroepen en Jürgen kon alleen vermoeden, waarschijnlijk terecht, dat Maja in haar pen was gekropen of de telefoon had gepakt – hoewel ze sinds de Bondsdagverkiezingen van 1998 in theorie uit de politiek was gestapt, was ze nog altijd machtig genoeg om voor projectinitiatieven ‘welwillende belangstelling’ op te wekken. Het geld van de Georg Cantorvereniging was welkom. Jürgen Thiele nam als co-organisator contact op met de universiteit van Potsdam, die haar tienjarig bestaan vierde en mede door Paul was opgericht – veel docenten wiskunde hadden van Paul les gekregen.

De Paul Heudeberdagen zouden dus op de Havel plaatsvinden, aan boord van een cruiseboot waarvan de vergaderzaal het vijftigtal congresgangers aankon – deelnemers die niet in Berlijn woonden zouden voor het merendeel worden ondergebracht in een hotel tegenover Pauweneiland (feitelijk dus grondgebied Wannsee) waarvan de naam, De Sneeuwuil, aan een herberg uit de middeleeuwen of de Alpen deed denken, en Maja verzekerde me (ik vroeg me af hoe ze aan die stellige wetenschap kwam) dat de herberg minstens tot de zestiende eeuw terugging, maar in de huidige vorm – monumentaal balkon op Dorische zuilen, ramen met groene luiken, klimrozen waarvan de ettelijke donkerrode, bijna zwarte bloemen de gevel sprookjesachtig flatteerden – in het eerste derde van de negentiende eeuw door Karl Schinkel was verbouwd. De Sneeuwuil lag plompverloren in het woud, aan het enorme meer waar de Havel zijn weg door baande. Alleen keynotesprekers en andere vips konden op de Beethoven overnachten, die maar weinig hutten telde, de ‘dagvaarten’ daarentegen waren voor iedereen: Potsdam-Elbe op de woensdag, met de eigenlijke hommage aan Pauls werk, en vervolgens Pauweneiland-Köpenick via Spandau op de donderdag, de slotdag van de feestelijkheden. Slechts een paar vooraanstaande genodigden waren zondag al aangekomen om de boot maandag vanuit Köpenick te helpen ‘klaarleggen’ in Wannsee en zo een extra cruisedag door Berlijn mee te pikken.

Jürgen Thiele was vol empathie, chaos en goede wil. Algemeen voorzitter was hij alleen nog uit plichtsgetrouwheid aan Paul, wiens leerling hij dertig jaar tevoren was geweest. Hij gaf grif toe dat hij het regelen, gereed krijgen, commanderen moe was – ik raak al in paniek als ik een kerstlunch op touw moet zetten, bekende hij. Dus stel je voor, een colloquium met vijftig mensen! De universiteit van Potsdam had hem een co-organisatrice toegewezen, een jonge promovenda getaltheorie, Alma Sejdić genaamd, die in haar proefschrift een gevolg van Pauls eerste vermoeden probeerde te bewijzen. De versterking pakte even rampzalig als grappig uit: in plaats dat beide krachten zich bundelden leek hun combinatie óf vruchteloos óf een nuloperatie. Vergetelheden deden zich dubbel voor, fouten werden twee keer begaan. Het had iets van een tekening met twee met een elastiekje samengebonden balpennen: een paar evenwijdige lijnen die, hoe hard ze ook hun best deden, nooit samenkwamen, aldus gedwongen door Euclides zelf.

Jürgen Thiele had al zijn diplomatie uit de kast moeten halen om de universiteit van Potsdam niet te ontstemmen, want die zag niet in waarom het nodig was op een paar kilometer van haar lokalen een luxe cruiseboot te huren – maar Jürgen Thiele schudde de subsidie van de Georg Cantorvereniging uit zijn mouw en iedereen vond het drijvende congres een opwindend idee.

En zo gingen Maja en ik een paar maanden na dit intense geharrewar geheel volgens plan op maandag 10 september in Köpenick aan boord, samen met Linden Pawley, die nog diezelfde ochtend vanuit New York in Tegel was geland, de onvermijdelijke Robert Kant uit Cambridge, en Jürgen Thiele – er waren voor ons welgeteld vijf luxehutten in gereedheid gebracht.

III

Sinds hij vertrokken is, wordt hij voor het krieken van de dag wakker van de kou. Hij klappertandt. Geen bruuske bewegingen, zodat de dauw, zwart parelend op het zeildoek, er niet af druipt. Geduldig weet hij zijn tent tot een gootje te vouwen en zijn veldfles te vullen met een paar centiliter zweet van de dageraad, dat hij ijskoud opdrinkt, zijn enige ochtendmaal.

Eenmaal zijn onwillige voeten in de vuilgroene, nog natte gebreide sponsen gewurmd gaat hij op pad, naar het noorden, richting lotsbestemming, je moet de afgang en het vergeten een naam geven. Hij aarzelt opnieuw om het geweer achter te laten, het is zwaar en de schouderriem is onhandig, te kort sinds hij er een ceintuur uit heeft gesneden, met zijn mes, dat nog altijd vlijmscherp is, en net zo goed blijk geeft van gevaarlijke, bloeddronken eenzaamheid, hij denkt niet meer, hij loopt al, terwijl de eerste zonnestralen de schaduwen van de rotspartijen aftasten. Mussen, mezen, grasmezen worden door de lichtnaalden tot leven gewekt en fladderen op, meegesleept in de kwinkelerende ochtend.

Dat hij zo hard aan vogels denkt, dat hij op hun aanwezigheid en zang gespitst is, komt doordat ze zijn honger aanwakkeren – hij zou makkelijk op de loer kunnen liggen, neus in de wind, geweer in de aanslag, wachten tot zo’n gevleugeld wezentje zichzelf verraadt en het dan neerknallen en oppeuzelen, maar de kracht van dit oorlogswapen zou niets anders achterlaten dan veren, op deze hoogte zou het schot tot ver weerklinken, en zelfs als er een grote fazant of een patrijshen in zijn vizier mocht belanden, zou hij die nog altijd moeten braden, en hij is niet van plan zijn tocht lang te onderbreken, risico’s te nemen met rook of vuur.

Hij heeft besloten om door te lopen tot het huis.

Zelfs bij een maanloze nacht zou je hem vinden,

de hut,

het paadje in het daglicht slingert tussen de steeneiken, die schaars zijn vanwege de droogte; een paar mastiekbomen staan beschut tussen de rotsen en geven bij doortocht van de wandelaar hun medicinale aroma uit vergeten apotheken vrij; zijn blik speurt naar pril, wild bonenkruid, dat in de lente welig opschiet in de bergen, hij wil een poos op zo’n bitter, scherp, wrang tuiltje kauwen. Rode, ruwe aardbeiboomvruchten hebben de winter overleefd, als vergeten kerstversiering, ze smaken naar overrijpe aardbeien, naar het fletse van vergetelheid.

Ze vormen minuscule hemellichamen, planeten binnen handbereik,

maantjes blozend van lust en ondeugd,

bij elke stap ontvlammen de kornoeljebloempjes in de zon, geen blad tempert het felle geel, de nog naakte takken forceren een wonderbaarlijke eerste barst in de winter.

Als laatste mens loopt hij door het dwingende bruisen der bergen.

Hij benijdt de zwarte stippen van vliegtuigen of verre roofvogels.

Zitten wegsuffen in herinneringen, reet op een rots – zo’n dagzomend, blauwgrijs gesteente dat snel opwarmt in de zon, naar metaal en vuursteen ruikt en even glad als hard is –, was er een allereerste ritseling, een hese wind als premisse van een logica van bruut geweld, een burlen vóór de ongenaakbare bronst van de oorlog, hij dacht van niet,

je ging daar zitten van pure verbazing,

algauw zullen de zwarte veldslangen uit hun holen komen en de mannetjes op zoek gaan naar wijfjes,

hij maakt zijn veters en gespen los, trekt zijn schoenen en riemen uit. Het leer is aangevreten door sleet, nattigheid en kou. De schijtstank hangt er nog altijd in. Zijn handen zijn ruw; zijn blanke handpalm kleurt donkerder op de eeltplekken, voelt hard, heeft te vaak houten stelen omklemd. Zijn vingers vertonen nicotinevlekken, ze monden uit in gele nagels die onder sombere vuilkronkels zitten, je ziet de aders lopen op zijn duim en langs zijn pols; zijn wangen, met stugge baard, zijn rasperig, zijn haar vet samengeklit in plakkerige slierten, sommige lokken ogen matter van het geronnen bloed,

vóór de nacht valt ben je in het huis,

het huis, de hut, de stulp, op de bodem van zijn herinneringen en zijn hoop. Een cairn in het land van de jeugd. Hoog genoeg in de bergen om geen avonturiers over de vloer te krijgen. Voldoende weggedoken in de bergwereld om zich daar te kunnen afzonderen. Een poos. Misschien is het dak deels ingezakt, liggen de ronde, nog blinkende cipressenhouten balken verweesd zonder dakpannen tussen de ongelijke natuurstenen. De lage deur. Het portiekje, aan de voorkant, met de houten schoren, als het paar armen van God de Vader, en de twee ruwe stenen stutten als zuilen van een tempel voor een brute God. De ongepleisterde breuksteengevel. De oude dakpannen van geelbakkende klei,

je zult zoals vroeger met je mes gezichten uit de balken kunnen snijden,

je hebt schrikbarende honger,

je hebt honger tot in je haarvaten,

de gedachte aan de kleine haard in de portiek, met een stuk sissend gevogelte boven de gloeiende kooltjes, geeft hem razende, krampende pijn,

je hebt dorst,

hij drinkt zijn metalen veldfles leeg. Het maartse zonnetje kleurt oranje. Er staat een zeebries,

je loopt verder,

hij moet verder, zelfs al wankelt hij wat, stuntelig van de duizelingen. Hij laat zijn gedachten op de loop gaan zodra ze opkomen. Hij schopt ze weg, beent ze van zich af. Hij geeft zijn gedachten door aan zijn laarzen, die ze tussen de keien strooien. Vervolgens: innerlijke stilte, tot de honger weer opkomt, als een groot, star hemellichaam.

Het verraderlijke van illusie, de geur van de lente die voor de deur staat.

De zee, die witte strepen borduurt in haar paarsige vlakten.

Zo hoog in de bergen is de zee slechts een dreigende strook, een smartelijke horizon.

Zijn rusteloosheid drijft hem weg: hoe meer hij loopt, hoe verder het huis.

Je knerpt te veel,

je zult moeten uitkijken met de puinhelling boven de hut,

bij zonsondergang liggen loeren naar vreemde bewegingen – achtergebleven honden die in de oorlog verwilderd zijn, deserteurs, dorpelingen, verre neven, allemaal ver weg van hun dierbaarste relikwieën, op pad naar hun ermitage, om aan het lijden te ontsnappen, een punt te zetten achter de lange bloedige vasten,

de lente beneemt hem opeens de adem. Een lente vol geklapwiek, bloeiende rotsplantjes, doornstruiken, witte en blauwe rozemarijn, gebrom van dekschilden – het paadje dat hij volgt is een paar tientallen meter gedaald in de richting van de zee; hij trekt zijn kleren uit, die als van karton zijn van het vuil en onder de vet- en bloedvlekken zitten, in zijn blote bast wordt hij beurtelings beroerd door de bries en verblind door de krachtige zon, die hij op zijn schouders voelt branden, op het lange litteken dwars over zijn rug, dat deels door de stoffen rugzak wordt bedekt. De korte draagriem beu neemt hij het wapen in zijn armen, in jagershouding, met zijn linkerhand om de handbeschermer, de rechter rond de greep, zoals je ferm en fors de nek van een stuk gevogelte omklemt; de afsluiter staat open, in het magazijn ziet hij het messing van een huls blinken, weer heeft hij zin om zich van het rampspoedige ding te ontdoen,

het is zwaarder dan een kind in je armen,

je zou het moeten achterlaten, in een bosje daar verstoppen, op een paar uur lopen van de hut,

hij speelt wat met de goed gesmeerde afsluiter, achterlaten lukt niet,

je lotsbestemming en zo, de resten, de sporen en het grote rouwen om de toekomst,

je zult zijn wat de Heer verlangt,

je zult kracht zijn of vergiffenis, niets, zoals deze gele spinachtige onder je schoenzool: platgetrapt ondanks zijn dodelijkheid, platgetrapt ondanks zijn giftige beet, we weten zo bitter weinig over onszelf, gaan gebukt onder de wereld van gisteren, gebukt onder onze fouten, gebukt onder het perspectief van morgen, Onze Vader geef ons heden ons dagelijks vergeten, te veel schreden schuren onze ziel, pad na pad, weg na weg, die plotse emotie komt doordat je steeds dichter – nog een dag gaans – bij het dorp komt, dat iets lager ligt, halverwege de helling, daar waar de vlakten geleidelijk door sinaasappelbomen worden ingenomen en olijfbomen discreet opgesteld staan op terrassen met stenen muurtjes tussen huizen met zachte bogen en spitsbooggewelven, bij de zo groene mispelbomen waar in juni oranje vruchten in oplichten, te midden van nobele, onder de last der jaren kromgebogen vijgenbomen waarvan de vijgen in de herfst gonzen van insecten, net zoals het met wingerd begroeide prieel dat het terras voor het huis van de vader beschaduwde, jullie persten daar paarsrode, troebele, benevelende wijn die prikte op de tong – de groene dame-jeannes met strooien passement stapelden zich op in de donkerste, koelste hoekjes totdat ze in september voor de nieuwe oogst werden gereinigd en de roodzwarte tannineaanslag boven in de glazen buik werd verwijderd met een metalen flessenrager,

je zult moeten onderduiken, je wordt waarschijnlijk gezocht,

je mag niemand tegenkomen, je moet je verstoppen voor mens en dier, voor herders, voor honden, je eigen naam inslikken,

hoe dichter je de berghut, het huis nadert, hoe gevaarlijker, in het dorp is waarschijnlijk iedereen op de hoogte, geruchten zwellen aan zoals de oorlog zelf, iedereen is op de hoogte, of meent het te zijn,

de namiddag wordt groot als de dorst, rood als de honger.

In de schaduw van een steeneik blijft hij staan. Hij gaat op een wortel zitten. De vallei voor hem baadt in de zon. Hij schudt zijn veldfles nog eens uit op zijn tong. Hij vetert zijn schoenen los, durft ze niet uit te trekken, als hij ze uitdoet krijgt hij ze niet meer aan, zo moe is hij. De geur lijkt heel even verdwenen, maar komt opeens nog heftiger terug,

je stinkt naar schijt en bloed,

je stinkt naar slaap en honger,

een kind zou je met een vuistslag kunnen doden,

hij telt hoeveel dagen hij nu al uit de stad is vertrokken. Uit de kazerne is weggevlucht. Vier dagen al sinds hij het voertuig in de ravijn heeft gestort,

je hebt bijna honderd kilometer door de bergen gelopen,

de steeneikwortel zit hard,

je gebogen knieën doen pijn,

hij leunt tegen de donkere stam, strekt zijn benen uit, ziet uit op de hem zo vertrouwde vallei (amandelbomen, hazelaars, vijgencactussen). Hij heeft deze terrassen bewerkt, rond de voet van de bomen onkruid gewied, talloze stenen weggehaald. De vertrouwde zon. Het vertrouwde randje zee boven de heuvels. De angst die hij meedraagt.

Bij de volgende lus in het pad, voorbij het voormalige, drooggevallen stuwbekken op de beek, is het nog twee uur lopen. Hij zal het huis ongeveer een uur voor zonsondergang bereiken,

je weet waar je je verdekt kunt opstellen,

achter het grote rotsblok, nagaan of er iemand rondhangt bij de hut. Achter het rotsblok de zaak in het oog houden. De laatste insecten in de schemering in het oog houden. Luisteren naar de vogels en de stenen in de schemering.

Hij diept het mes op. Het lemmet is grijsblauw. In een visioen ziet hij een haas uit het niets tevoorschijn springen, in één klap binnen mesbereik. Hij krast een kruis in de boomwortel. Een dun, kort kruis. Een teken. Was de haas verschenen, dan had hij zijn lauwe bloed wel kunnen drinken,

je bent net zo onrustig als deze plek in je geheugen is,

al uren zoekt hij met zijn ogen een sinaasappel- of desnoods citroenboom waarin nog een paar vergeten vruchten de takken tooien. Tegenover de hut staat een geweldige citroenboom die door zijn grootvader is geplant en tientallen sappige gele vruchten draagt (of droeg, hij heeft hem in geen tijden meer gezien), met een dikke schil die een geur van wasgoed en bloemen op je handen afgeeft, een parfum van reinheid, reinheid zoals het de Heer behaagt,

er staat ook een sinaasappelboom, we vlochten bruidskransen van de bloesems,

je bent het alleronreinste schepsel,

hij vindt de kracht om weer op pad te gaan, met zere knieën, dijen hard als steen, ontvelde voeten; hoe verder de oorlog van hem af komt te staan, hoe meer zijn lichaam van slag raakt, dat oude mechanisme draaide op routine. Het is nauwelijks in staat de paar kilometer die hem nog van de hut, het huis, de paarse nevels en ijle wolken scheiden omhoog te klimmen. Zijn geweer draagt en stuurt hem – een te groot uitgevallen wijzer van een magisch kompas, de wichelroede van een doodspendelaar,

je loopt moeilijk, je wankelt, je maakt te veel lawaai,

hij slaat de minuscule vliegjes die hem achtervolgen en steeds weer inhalen weg. De zon brandt op zijn huid, die teer is geworden van de kou in de oorlog, een hagedis oplevend door warmte. Al zijn vezels staan gespannen van angst en uitputting.

Zijn voetstappen hebben plotseling tot gevolg (rollende stenen, ritselende takken, klapwiekend geluid) dat een paar meter verderop een duif opvliegt. Hij doet de afsluiter dicht om de haan te spannen, schoudert het geweer – vuurt niet,

je zit te dicht bij de dorpen, je moet de aandacht niet trekken van een of andere herder die daar misschien passeert,

hij ziet de vogel achter een bosje steeneiken verdwijnen om zijn vrouwtje te vinden,

die vogels komen altijd paarsgewijs voor,

habitués van het gebergte, vaste klanten van de lente, samen met de nachtegalen. Hij vergrendelt het geweer. Daarboven op de col tussen die twee heuvels met rotspartijen zal hij de hut kunnen zien. Hij slaat de ineens donkere wolken gade die zich boven de zee-einder samenpakken. De zon is versluierd. De wind maakt van elke zweetdruppel op zijn schouders en bovenlijf een ijspegeltje. Die radde kou was hij vergeten – hij legt zichzelf een korte halte op om zijn jas weer aan te trekken, die stijf staat van allerhande vocht waarin de vezels zijn gedrenkt, naast pijn en ontzetting,

je stinkt naar het slachthuis, dát is je geur, een geur van darmen en waterstralen op vuilzwarte vloertegels,

een geur van vlees,

hij strijkt met zijn linkerhand over zijn gezicht, zijn baard voelt ruw als schors. De zon is weg, wat betekent dat hij zich weer hoger bevindt, weer in de schaduw – hij rilt. Achter hem, iets lager, breidt wattige nevel zich uit tussen twee heuvelplooien, witte mist op rode aarde, de zee is verdwenen. De horizon staat onder stalen druk. Met zijn laatste krachten stapt hij over de stenen, klimt hij op de hellingen. De col loeit, de col bevriest zijn gezicht. De wind stuwt tegen zijn gelaat en schouders. Hij houdt zich vast aan zijn geweer en kromt zich voorover. Van onbalans naar onbalans bereikt hij een beschuttende rots, enkele tientallen meters lager. Hij leunt ertegenaan,

het huis ligt rechts beneden je,

hij tuurt, daar is het pannendak, meer geel dan rood, een lessenaarsdak waarvan de achterkant tegen de berg aan ligt, hij ziet een glimp van de portiek, de korte schoorsteen, de breukstenen scheidsmuur, de muurtjes rond de verlaten tuin, geen dier te zien, in de verte cirkelt een roofvogel, een eenzame stip in een inmiddels melkige lucht, de omheinde ruimte rechts van de tuin is verlaten, de grote amandelboom voor het huis staat nog niet in het blad, de citroenboom is groen, zo’n ernstig, altijddurend citrusgroen, grafgroen, geel flonkerend in het weifelende licht van de afwezige zon, de schoorsteen rookt niet, er hangt een geur van tijm en sneeuw in de lucht,

als je een verrekijker had, zou je sporen zoeken,

tekenen van iemands aanwezigheid, herders, boeren, vluchtelingen, wezens, engelen, demonen,

alleen de onbestemde korte vlakte, die stukslaat op de zee, alleen de wind, die hoorbaar over de muurtjes blaast, hij wacht als een roerloze hond met zijn rug tegen de rots zijn handen om zijn knieën zijn geweer rechts zijn rugzak aan zijn voeten, hij wacht zolang hij van plan was te wachten, twee uur tot het pikdonker is, gerustgesteld door de aanwezigheid van de hut, door de citroenen in de citroenboom, door de oude, voor hem onzichtbare sinaasappelboom naast de hazelaar voorbij de hut rechts van het muurtje,

alle urgentie opgeheven door de plotse aanwezigheid van de kindertijd,

schielijk,

achterwaarts,

je wacht op de verschijning, op uw onzichtbare gelaat, Heer,

je wacht op Sirius, je wacht op Orion, je wacht op uw gelaat, Heer,

je kont is bevroren door de restjes winter die bergen altijd achterhouden,

bergen conserveren de winter, sinaasappel- en citroenbomen conserveren de winter – wanneer in april de bloesems ontluiken hangen de decembervruchten nog aan de takken, hij forceert zijn ogen in de invallende schemering, forceert zijn blik, hij ziet niets, geen beweging, geen schaduw, behalve de lengende schaduw van de amandelboom, de lengende schaduw van de stulp, een zingende merel in de avond, een merel Heer een uwer schepsels bezingt uw glorie, alle schepselen bezingen uw glorie, hoop vervult zijn borstkas, dankzij de stulp en de stem van de merel,

hoop wordt uit U geboren, Heer,

in de stulp zul je wat kindertijd en rust vinden,

de stulp waar je met je vader naartoe ging, waar je vader met zijn vader naartoe ging, om land te verbouwen, om te oogsten, om land te verbouwen,

hij kijkt recht op het huis, niet de minste beweging, de minste aanwezigheid, het is nu donker of bijna donker, de vogel doet er het zwijgen toe, hij zal naar beneden gaan, naar de hut, de stulp, het huis, hoe je het ook noemt,

je hinkt, struikelt, de rugzak en het geweer zijn zwaar,

het pad slingert als een slang over de bergflank, er is geen ster meer te zien en de wind staat nog steeds naar oorlog.

IV