Werk van Knut Hamsun bij Uitgeverij Oevers:

Honger (roman, 2022)

Onder de herfstster - Zwervertrilogie I (roman, 2023)

Con Sordino - Zwervertrilogie II (roman, 2023)

De laatste vreugde - Zwervertrilogie III (roman, 2024)

Hoe het groeide (roman, 2024)

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectwerkbeurs van het Nederlands Letterenfonds Uitgegeven met productiesteun van NORLA

Oorspronkelijke titel Markens Grøde, 1917

Vertaling © Michal van Zelm, 2024

Ontwerp en vormgeving Uitgeverij Oevers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Afbeelding Edgar Degas (1834–1917), Landschap, 1892

NUR 302

ISBN 9789493290112 (hardcover)

ISBN 9789493367241 (e-book)

www.uitgeverijoevers.nl

Deel I

I

Dat lange, lange pad dat door de moerassen loopt, de bossen in, wie heeft dat gebaand? De man, de mens, de eerste die hier kwam. Vóór hem was er geen pad. Later begonnen wat dieren het vage spoor door de moerassen en de heidevelden te volgen waardoor het duidelijker werd, en daarna kreeg een of andere Lap het pad in de gaten en ging het gebruiken als hij van berg tot berg moest om zijn kuddes te inspecteren. Zo ontstond het pad door de grote gemene gronden die van niemand waren, het onbeheerde land.

De man loopt richting het noorden. Hij draagt een zak, de eerste zak, zijn proviand zit erin en wat gereedschap. De man is sterk en grofgebouwd, hij heeft een roestrode baard en littekens in zijn gezicht en op zijn handen – sporen van wonden, heeft hij ze opgelopen tijdens het werk of in de strijd? Misschien heeft hij een straf uitgezeten en wil hij zich verbergen, misschien is het een filosoof die de stilte zoekt, maar hoe dan ook, daar loopt hij, een mens te midden van deze ontzaglijke verlatenheid. Hij blijft maar lopen, om hem heen is er geen geluid van vogels of andere dieren, af en toe praat hij een beetje in zichzelf: Och gut, ja! zegt hij. Als hij voorbij de moerassen herbergzamer terrein bereikt, zet hij zijn zak op een open plek in het bos neer en begint hij wandelend de omgeving te verkennen, na een poosje komt hij terug, hijst de zak weer op zijn rug en gaat verder. Zo gaat het de hele dag, aan de zon ziet hij hoe laat het is, het wordt nacht en hij gaat in de hei liggen met zijn arm onder zijn hoofd.

Een paar uur later gaat hij weer verder, och gut, ja! pal richting het noorden, ziet aan de zon hoe laat het is, nuttigt zijn maaltijd van flatbrød en geitenkaas, drinkt water uit een beek en zet zijn tocht weer voort. Ook deze dag gaat om met zwerven, want er zijn zoveel aangename plekken in het bos die hij moet onderzoeken. Waar is hij naar op zoek? Naar land, naar een akker? Misschien is hij weggetrokken uit een van de dorpen, hij geeft zijn ogen de kost, af en toe klimt hij een hoogte op en kijkt om zich heen. Nu daalt de zon weer.

Hij loopt langs de westkant van een lang dal bedekt met gemengd bos, er zijn hier ook loofbomen en stukken grasgrond, het houdt uren aan, het begint te schemeren, maar hij hoort zwak geruis van een rivier, en dit zwakke geruis wekt hem op alsof het iets levends is. Als hij boven is, ziet hij onder zich in het halfduister het dal liggen en in de verte de zuidelijke horizon. Hij gaat liggen.

De volgende ochtend staat hij voor een landschap met bossen en grasland, hij daalt af; hier is een groene berghelling, in de diepte ontwaart hij het riviertje en een haas die eroverheen springt. De man knikt alsof het precies zo moet zijn dat de rivier niet breder is dan een sprong. Plotseling fladdert er vlak bij zijn voeten een broedend sneeuwhoen op dat fel naar hem blaast, en de man knikt weer: er zijn hier dieren en vogels, alweer precies zoals het moet zijn! Hij wandelt door bosbessen- en vossenbessenstruikjes, door zevenster en kleine varens; als hij her en der blijft staan en met een ijzer in de grond graaft, stuit hij op humus en moerasgrond, bemest door duizenden jaren van bladval en rottend hout. De man knikt: hier zal hij zich vestigen, ja, reken maar, dat zal hij doen. Twee dagen lang struint hij de omgeving af, maar als de avond valt keert hij naar de berghelling terug. ’s Nachts slaapt hij op een bed van dennentakken; hij voelt zich hier thuis, hij heeft al een bed van dennentakken onder een overhangende rots.

De plek vinden was het moeilijkst geweest, een plek die van niemand was, maar die hem toebehoorde; vanaf nu zou hij zijn dagen gebruiken om te werken. Hij begon meteen berkenschors te verzamelen in de verder gelegen bossen, nu de bomen nog vol sap zaten, hij perste de schors uit en legde hem te drogen, als hij er een flinke bult van had, droeg hij die over de enorme afstand terug naar het dorp, om te verkopen als bouwmateriaal. En naar de berghelling sjouwde hij dan weer nieuwe zakken met voedsel en gereedschap, meel, spek, een pan, een schop, hij liep het pad op en neer en altijd sjouwde hij iets mee. Een geboren drager, een praam door de bossen, het leek er gewoon op dat hij van zijn roeping hield om veel te moeten lopen en te dragen, alsof het niet hebben van een last op zijn rug een lui bestaan was, en dat was niets voor hem.

Op een dag kwam hij terug met zijn zware last en ook nog twee geiten en een bokje aan een touw. Hij was blij met zijn geiten, alsof het koeien waren, en hij zorgde goed voor ze. De eerste vreemdeling kwam langs, een zwervende Lap, hij zag de geiten en begreep dat hij bij een man was gekomen die zich hier had gevestigd, en hij zei:

Blijf je hier wonen? – Ja, antwoordde de man. – Hoe heet je? – Isak. Weet je misschien een meid voor me? – Nee. Maar ik zal rondvragen waar ik kom. – Ja, doe dat! Zeg dat ik dieren heb en niemand om ze te verzorgen.

Isak dus, ook dat zou de Lap zeggen, de man in het veld was geen voortvluchtige, hij gaf zijn naam. Hij een voortvluchtige? Dan hadden ze hem wel gevonden. Hij was gewoon een onvermoeibare werker, hij verzamelde wintervoer voor zijn geiten en begon land in cultuur te brengen, akkers te ontginnen, stenen weg te dragen, muurtjes te bouwen. In de herfst bouwde hij een onderkomen, een hut van plaggen, hij was dicht en warm, het kraakte er niet als het stormde en hij kon niet afbranden. Hij kon dit huis binnengaan en de deur dichtdoen en er zijn, en als er iemand langskwam en hij op zijn drempel stond, voelde hij dat het hele gebouw van hem was. De hut was in tweeën gedeeld, aan de ene kant woonde hij, aan de andere kant de dieren, en helemaal achter tegen de rotswand had hij zijn hooischuur gemaakt. Alles was er.

Er kwamen weer een paar Lappen langs, vader en zoon, met hun handen op hun lange wandelstokken staan ze naar de hut en de ontginning te kijken en ze horen de geitenbellen op de berghelling.

Goeiedag, zeggen ze, en: Kijk, er is goed volk naar het veld gekomen! Lappen, altijd proberen ze te vleien.

Jullie weten niet toevallig een hulp voor me? vraagt Isak. Want dat is het enige waar hij aan denkt.

Een hulp? Nee. Maar we zullen rondvragen. – Als jullie zo vriendelijk zouden willen zijn! En dat ik een huis heb en land en dieren, maar geen vrouwelijke hulp, dat moeten jullie zeggen.

Ach, hij had naar een hulp gezocht, iedere keer dat hij met zijn boomschors in het dorp was, maar er geen gevonden. Ze waren hem komen bekijken, een weduwe, een paar oude vrijsters, en hadden het niet aangedurfd hem hulp te beloven, Isak begreep niet waarom. Begreep hij het niet? Wie wilde er nou helpen bij een man ver in het veld, op kilometers afstand van andere mensen, wel een dag reizen tot de volgende woning! En de man zelf, hij was helemaal niet leuk of knap, eerder het tegenovergestelde, en als hij praatte, dan was hij bepaald geen tenor met zijn blik op de hemel gericht, hij had iets dierlijks en een grove stem.

Dan moest hij maar alleen zijn.

’s Winters maakte hij grote houten troggen die hij in het dorp verkocht, en dan droeg hij weer zakken met eten en gereedschap naar huis, door de sneeuw, het waren zware dagen als hij vastzat aan een last. Aangezien hij dieren had die hij in zijn eentje moest verzorgen, kon hij niet lang wegblijven, dus hoe deed hij dat dan? Nood maakt vindingrijk, zijn hersens waren sterk en nog weinig gebruikt, hij begon ze steeds meer te oefenen. Het eerste wat hij deed voor hij van huis ging was de geiten loslaten zodat ze zich in het bos tegoed konden doen aan verse takjes. En hij had nog wat anders bedacht: hij hing een vat op bij de rivier, een grote houten emmer, op zo’n manier dat er steeds een paar druppels in vielen en het veertien uur duurde voor hij vol was. Als het vat tot de rand gevuld was, was hij precies zo zwaar dat hij naar beneden zakte en aan een touw trok dat in verbinding stond met de hooischuur, er ging een luik open en er vielen drie porties geitenvoer uit: de dieren hadden te eten.

Zo ging hij te werk.

Een vernuftige oplossing, misschien zelfs wel een ingeving van God, de man was zelfredzaam. Tot de late herfst ging het goed, toen ging het sneeuwen, daarna ging het regenen, en toen ging het weer sneeuwen, aanhoudende sneeuw, de constructie werkte niet meer, de houten emmer werd gevuld door de neerslag en het luik ging te vroeg open. De man overdekte de emmer, en toen ging het weer een tijdje goed, maar toen het winter werd, vroor het stroompje dicht en kwam de machine helemaal tot stilstand.

Toen moesten zijn geiten eraan wennen zonder te doen, net als de man zelf.

Zware dagen, de man had hulp nodig, maar die kreeg hij niet, en toch werd hij niet wanhopig. Hij bleef doorwerken en aan zijn huis bouwen, hij zette een raam in de hut, twee ruitjes, het werd een bijzondere en lichte dag in zijn leven, hij hoefde geen vuur te maken in de open haard om te kunnen zien, hij kon binnen bij daglicht aan zijn houten troggen zitten werken. Het werd beter en lichter, och gut, ja! Hij las nooit boeken, maar hij dacht vaak aan God, dat was onvermijdelijk, vanwege zijn trouw en uit angst. De sterrenhemel, wind in de bomen, de eenzaamheid, de uitgestrekte sneeuw, de ervaring van de grootsheid van alles op de aarde en daarboven maakte hem meerdere keren per dag ernstig en vroom, hij was zondig en godvrezend, ’s zondags waste hij zich ter ere van de dag des Heren, maar hij werkte zoals altijd.

Het voorjaar kwam, hij bewerkte zijn kleine akker en pootte aardappels. Zijn veestapel begon te groeien, beide geiten hadden twee jongen gekregen, dus met de bok meegerekend liepen er nu zeven geiten in het veld. Met het oog op de toekomst maakte hij de veestal groter en zette er ook een paar ruiten in. Het werd steeds lichter, in alle opzichten.

En op een dag kwam de hulp. Ze kruiste een hele poos over de berghelling voor ze zich durfde te vertonen, het was al avond toen ze zich ertoe zette, maar toen kwam ze – een forse jonge vrouw met bruine ogen, ze was mollig en zwaargebouwd, met goede stevige handen, komager aan haar voeten, zachte laarzen van rendiervel, ook al was ze geen Lap, en een kalfsleren zak op haar rug. Ze was misschien niet de jongste meer, tegen de dertig al, met alle respect.

Wat had ze te vrezen, maar ze begroette hem en zei snel: Ik moest door de bergen dus ik kwam hierlangs, dat is alles. – O, zei de man. Hij had moeite haar te verstaan, ze sprak onduidelijk en wendde bovendien haar gezicht af. – Ja, zei ze. En het is nog zo ver! – Ja, antwoordde hij. Moet je over de bergen? – Ja. – Wat ga je daar doen? – Mijn familie woont daar. – O, je familie woont daar. Hoe heet je? – Inger. En jij? – Isak. – O, Isak. Ben jij degene die hier woont? – Ja, hier woon ik, dit is het. – Helemaal niet zo gek! zei ze waarderend.

Hij was niet op zijn achterhoofd gevallen, er begon hem iets te dagen, ze was met een reden gekomen, ja, ze was eergisteren van huis vertrokken en was op weg hiernaartoe. Misschien had ze gehoord dat hij een hulp zocht.

Kom maar even binnen uitrusten, zei hij.

Ze gingen de hut in en aten wat van haar proviand en dronken van zijn geitenmelk; toen warmden ze de koffie op die ze had meegenomen in een blaas. Ze hadden het gezellig voor het slapengaan. ’s Nachts in bed begeerde hij haar en hij kreeg haar.

De volgende ochtend ging ze niet terug, en later op de dag ging ze ook niet terug, maar ze hielp met het melken van de geiten en schuurde de melkemmers met fijn zand en kreeg ze schoon. Ze ging nooit meer weg. Inger heette ze. Isak heette hij.

Vanaf dat moment veranderde het leven van deze eenzame man. Het mocht dan wel zo zijn dat zijn vrouw onduidelijk sprak en zich steeds van iedereen afwendde vanwege haar hazenlip, maar dat was toch niets om over te klagen. Zonder die ontsierende mond was ze waarschijnlijk nooit naar hem toegekomen, die hazenlip was zijn geluk. En hijzelf, was hij soms zonder gebreken? Isak met zijn roestrode baard en zijn gedrongen figuur, een soort wanstaltige kabouter, als je hem zag leek het alsof je door een onregelmatig glas keek. En dan die uitdrukking op zijn gezicht! Het leek alsof hij ieder moment in een soort Barabbas kon veranderen. Het was al heel wat dat Inger er niet vandoor ging.

Ze ging er niet vandoor. Als hij terugkwam van een tocht was Inger in of bij de hut, ze waren onlosmakelijk met elkaar verbonden, de hut en zij.

Hij had nu een mond extra om te voeden, maar het loonde, hij kon vaker weg, hij had meer bewegingsvrijheid. Neem bijvoorbeeld de rivier, een heel aardig riviertje, en behalve dat hij er vriendelijk uitzag, was hij ook diep en stroomde hij snel, het was absoluut geen nietig riviertje en moest wel ergens in een groot bergmeer ontspringen. Hij kocht visgerei en ging op zoek naar het water, ’s avonds kwam hij terug met zijn vangst, forel en zalm. Inger ontving hem vol verbazing en was compleet overweldigd, ze was zo weinig gewend, ze sloeg haar handen ineen en riep: Lieve hemel, wat geweldig! Ze had wel door dat hij genoot van haar complimenten en zich heel wat voelde, ze deed er nog een schepje bovenop: dat ze nog nooit zoiets had gezien en dat ze er niet bij kon hoe hij het voor elkaar had gekregen!

Ook in een ander opzicht was Inger een zegen. Ze mocht dan geen groot licht zijn, ze had nog wel twee schapen met lam bij familie van haar, en die ging ze halen. Het waren de noodzakelijkste dingen om nu naar de hut te brengen, schapen met wol en twee lammeren, vier levens, de veestapel groeide snel en het was heerlijk om te zien hoe hard het ging. Bovendien bracht Inger kleding mee en andere kleine bezittingen, een spiegel, een snoer met een paar mooie kralen eraan, wolkammen en een spinrokken. Als ze zo door bleef gaan zou de hut binnenkort uit zijn voegen barsten! Al deze wereldse rijkdom liet Isak natuurlijk niet koud, maar zwijgzaam als hij was vond hij het moeilijk om zich te uiten, hij hobbelde naar de drempel om te kijken wat voor weer het was en hij hobbelde weer naar binnen. Hij had zonder twijfel veel geluk gehad en hij voelde zich meer tot haar aangetrokken, verliefder, of hoe je het ook moest noemen.

Je hoeft niet zoveel mee te brengen, hoor! zei hij. – Ergens anders heb ik nog meer. En ik heb ook nog een oom, Sivert, de broer van mijn moeder, ken je die? – Nee. – Nou, hij is een rijk man. Hij is penningmeester van de dorpsraad.

Verliefdheid maakt de wijze dwaas, hij wilde zich van zijn beste kant laten zien, maar hij ging te ver: Wat ik nog zeggen wou, zei hij, laat de aardappels maar in de grond zitten. Ik zal ze vanavond als ik thuiskom wel rooien.

Toen pakte hij zijn bijl en ging naar het bos.

Ze hoorde hem hakken, het was niet ver weg, aan de dreunen kon ze horen dat hij grote bomen velde. Toen ze er een tijdje naar had staan luisteren, ging ze naar de akker en begon ze aardappels te rooien. Verliefdheid maakt de dwaze wijs.

’s Avonds kwam hij terug met een enorme boomstam die hij aan een touw achter zich aan sleepte. Ach, die lompe, naïeve Isak, hij maakte zoveel lawaai met de stam als hij kon en kuchte en hoestte in de hoop dat ze naar buiten zou komen en vol verbazing over hem zou zijn.

Je bent niet goed bij je hoofd! zei ze inderdaad toen ze naar buiten kwam. Je bent toch maar in je eentje! zei ze. De man antwoordde niet. Nergens voor nodig. In je eentje een boomstam de baas kunnen, wat viel daar nou over te zeggen.

En wat ben je met die stam van plan? vroeg ze. – Geen idee, antwoordde hij geheimzinnig.

Maar toen zag hij dat ze de aardappels al had gerooid en dat maakte haar bijna even knap als hij. Het beviel hem niet, hij maakte het touw los van de stam en liep ermee weg. Ga je weer weg? vroeg ze. – Ja, antwoordde hij verontwaardigd.

Hij kwam terug met nog een stam, maakte geen vertoon, maar sleepte hem gewoon als een os naar de hut en legde hem daar neer.

In de loop van de zomer sleepte hij veel boomstammen naar de hut.

II

Op een dag deed Inger weer proviand in haar kalfsleren zak en zei: Nu ga ik mijn familie weer eens opzoeken. – O, zei Isak. – Ja, ik moet dringend iets met ze bespreken.

Isak kwam niet meteen met haar mee naar buiten, hij treuzelde lang. Toen hij eindelijk naar de drempel hobbelde en helemaal niet de indruk maakte nieuwsgierig te zijn en vol bange vermoedens, stond Inger op het punt in het bos te verdwijnen. Hm. Kom je wel terug? riep hij, hij kon het niet laten. – Of ik wel terugkom? antwoordde ze. Neem me niet in de maling! – O.

Toen was hij weer alleen, ach gut, ja! Met zijn energie en zijn werklust kon hij niet maar wat blijven rondlummelen bij de hut en zichzelf in de weg zitten, hij begon iets te doen, stammen bijhakken en ze aan twee kanten vlak afkappen. Hij ging er tot de avond mee door, toen molk hij de geiten en ging naar bed.

Stil en verlaten in de hut, de turfwanden en de aarden vloer zwegen volmaakt, een diepe, plechtige eenzaamheid. Maar de wolkammen en het spinrokken lagen op hun plek en de kralen zaten veilig weggestopt in een zakje onder het dak, Inger had niets meegenomen. Maar Isak was zo ontzettend dom, dat de schaduwen in de lichte zomernacht hem begonnen te benauwen, hij zag van alles langs de ramen sluipen. Toen het aan het licht te zien een uur of twee moest zijn, kon hij net zo goed opstaan en gaan ontbijten, een reusachtig bord pap voor de hele dag, zodat hij geen tijd hoefde te verspillen met een tweede keer koken. Tot in de avond ontgon hij nieuwe grond, een extra stuk aan het aardappelveld.

Drie dagen lang wisselde hij het houthakken af met het ontginnen van land – Inger zou vast morgen terugkomen. Het zou wel mooi zijn als hij een visje voor haar had als ze terugkwam, maar hij wilde niet het rechtstreekse pad door de bergen nemen en haar tegemoet lopen, maar met een omweg naar het viswater gaan. Hij kwam in onbekende delen van de bergen met grijze en bruine rotsen en kleine stenen die zo zwaar waren dat ze misschien wel van lood of koper waren. In die bruine stenen kon van alles zitten, zilver en goud misschien wel, hij had er geen verstand van en het kon hem ook niets schelen. Hij kwam bij het water, de vis beet goed ’s nachts met alle muggen, hij had weer een lading zalm en forel om Inger mee te verrassen! Toen hij de volgende ochtend weer langs dezelfde omweg naar huis liep, bedacht hij dat hij wel een paar van die kleine zware stenen uit de bergen mee kon nemen, ze waren bruin met donkerbruine vlekjes en geweldig zwaar.

Inger was nog niet thuis en ze kwam ook niet. Dat was al de vierde dag. Hij molk de geiten, zoals toen hij nog alleen was, zonder iemand anders om het te doen, daarna ging hij naar een steengroeve en sleepte hij grote hopen geschikte stenen naar zijn erf, voor een fundament. Hij had meer dan genoeg te doen.

Toen hij op de vijfde avond naar bed ging, vertrouwde hij het niet helemaal, maar daar lagen toch het spinrokken, de wolkammen en de kralen. Dezelfde verlatenheid in de hut en geen enkel geluid, het duurde uren, en toen hij buiten eindelijk iets hoorde wat op getrappel leek, dacht hij dat hij zich natuurlijk maar wat verbeeldde. Och gut, ja! zei hij in zijn verlatenheid, en zoiets kwam alleen over Isaks lippen als hij het meende. Daar hoorde hij het getrappel weer en even later zag hij iets voorbij de ramen glijden, wat het ook was, iets met hoorns, iets levends. Hij sprong op, rende naar de drempel en zag een verschijning. God of de duivel! mompelde hij, en zoiets zei Isak alleen als hij ertoe gedwongen werd. Hij zag een koe, Inger en een koe, ze verdwenen in de stal.

Als hij niet had gehoord hoe Inger in de stal zachtjes tegen de koe stond te praten, zou hij zijn ogen niet hebben geloofd, maar daar stond het dier. Op hetzelfde moment kreeg hij een boos vermoeden: God zegene haar, natuurlijk, ze was een geweldige, dekselse vrouw, maar je kon het ook overdrijven. Het spinrokken en de wolkammen, dat was nog tot daaraan toe, en de kralen waren wel verdacht mooi, maar het zij zo! Maar een koe, misschien gevonden langs een weggetje of in een weiland, die zou worden gemist door de eigenaar en worden opgespoord.

Inger kwam glunderend van trots de stal uit: Ik kwam alleen mijn koe maar even brengen! – O, antwoordde hij. – Daarom was ik zo lang weg, want ik kon niet sneller met haar over de bergen. Ze is drachtig. – Je bent een koe komen brengen? zei hij. – Ja, zei ze, en ze voelde zich de hemel te rijk. Of dacht je soms dat ik je in de maling sta te nemen! zei ze. Isak vreesde het ergste, maar hij hield zich in en zei alleen: Kom maar binnen, er is eten.

Heb je de koe gezien? Mooi is ze, hè? – Prachtig. Waar heb je haar vandaan? vroeg hij zo terloops mogelijk. – Ze heet Goudhoorn. Wat is de bedoeling van dat fundament dat je daar hebt gebouwd? Pas op dat je jezelf niet doodwerkt. Maar kom nou toch naar de koe kijken!

Ze gingen erheen en Isak was in zijn ondergoed, maar dat hinderde niet. Ze bekeken de koe van alle kanten en ze bestudeerden al haar vlekken, op haar hoofd, haar uiers, het kruis, de lendenen; roodbont, licht van tred.

Isak vroeg voorzichtig: Hoe oud denk je dat ze is? – Denk je? zei Inger. Ze is precies vier zomers oud. Ik heb haar grootgebracht, en iedereen zei dat ze het mooiste kalf was dat ze ooit hadden gezien. Wat denk je, hebben we voer voor haar? Isak begon erin te geloven en verklaarde: Wat voer betreft, daarvan zal er genoeg voor haar zijn!

Toen gingen ze naar binnen om te eten en te drinken en ze maakten zich klaar voor de nacht. Ze bleven over de koe liggen praten, over de bijzondere gebeurtenis: Ja, is het geen mooie koe? Binnenkort krijgt ze haar tweede kalf. Ze heet Goudhoorn. Slaap je, Isak? – Nee. – En weet je, ze herkende me direct gisteren, en ze kwam als een lammetje met me mee. We hebben een poosje in de bergen gelegen vannacht. – O. – We moeten haar de hele zomer vastbinden, want anders gaat ze ervandoor, want een koe blijft een koe. – Waar stond ze hiervoor? vroeg Isak eindelijk. – Bij familie van me, die hadden haar. Ze wilden haar niet kwijt en de kinderen huilden toen ik haar meenam.

Was het denkbaar dat Inger zo goed kon liegen? Ze vertelde natuurlijk de waarheid, dat de koe van haar was. Het begon ergens op te lijken op de boerderij, het werd leefbaar, het ontbrak hun vrijwel nergens meer aan! Ach, die Inger, hij hield van haar en zij hield van hem, ze waren met weinig tevreden, ze leefden in het tijdperk van de houten lepel en ze hadden het goed. Laten we gaan slapen! dachten ze. En toen vielen ze in slaap. De volgende ochtend werden ze wakker, een nieuwe dag, er viel weer genoeg te zwoegen, jawel, voor- en tegenspoed, zo is het leven.

Neem bijvoorbeeld die boomstammen, zou hij die moeten proberen op te leggen? Isak had wat dat betreft in het dorp zijn ogen de kost gegeven, hij zou een hoekverbinding kunnen maken. En dit was toch wel iets wat absoluut moest gebeuren? Er waren schapen op de boerderij gekomen, een koe, de geiten hadden zich vermenigvuldigd en er waren er nog meer op komst, het vee stond op het punt uit hun deel van de hut te barsten, hij moest een oplossing vinden. Het was maar beter om meteen aan de slag te gaan nu de aardappels bloeiden en de hooitijd nog niet begonnen was. Inger moest hem maar een handje helpen.

Isak wordt ’s nachts wakker en staat op, Inger slaapt als een blok na haar voettocht. Hij gaat weer naar de stal. Je kunt nog net niet zeggen dat hij de koe probeert te vleien, maar hij geeft haar vriendschappelijke klopjes en onderzoekt haar opnieuw aan alle kanten, of ze geen merk heeft van een andere eigenaar. Hij vindt geen merkteken en gaat opgelucht weg.

Daar liggen de stammen. Hij begint ze te rollen en ze in een vierkant op het fundament te tillen, een groot vierkant voor de woonkamer en een klein vierkant voor het achterkamertje. Het was buitengewoon plezierig werk, hij ging er zo volledig in op dat hij de tijd vergat. Toen begon er rook uit het gat in het dak van de hut te komen, en Inger kwam melden dat het ontbijt klaar was. En waar ben jij mee bezig? vroeg ze. – Ben je al op? antwoordde Isak.

Kijk, die Isak, hij was zo geheimzinnig, maar hij vond het maar wat fijn dat ze naar zijn onderneming vroeg en nieuwsgierig en geïnteresseerd was. Nadat hij had gegeten bleef hij een tijdje in de hut zitten voor hij weer naar buiten ging. Waar wachtte hij op?

Wat zit ik hier te zitten! zei hij en stond op. En dat terwijl ik zoveel te doen heb! zei hij. – Bouw je een gebouw? vroeg ze. Kun je geen antwoord geven! Hij antwoordde uit welwillendheid, hij was zo’n stoere vent omdat hij bouwde en alles in zijn eentje deed, daarom antwoordde hij: Je ziet toch dat ik bouw. – O. Jaja. – Ik kan toch ook niet anders? zei Isak. Jij komt met een hele koe aanzetten, en die moet immers een stal hebben.

Arme Inger, ze was niet zo waanzinnig slim als hij, als Isak, heer en meester van de schepping. En dat was nog voor ze hem leerde kennen, voor ze doorhad hoe hij praatte. Inger zei: Ja, maar wat je daar aan het bouwen bent is toch geen stal? – O, zei hij. – Neem je me in de maling? Dan kun je toch beter een huis bouwen. – Meen je dat? zei hij met een stomverbaasd gezicht, alsof hij versteld stond van haar idee. – Ja. Dan zouden de dieren in de hut kunnen. Hij dacht er even over na: Ja, dat zou misschien wel het beste zijn! – Zie je, zei Inger triomfantelijk, helemaal op mijn achterhoofd gevallen ben ik nou ook weer niet! – Nee. En wat dacht je van een achterkamertje aan de woning? – Een achterkamertje? Dan werd het hier net als bij de anderen. Als dat ons eens gegund zou zijn!

En het was hun gegund; Isak bouwde en hakte hoekverbindingen en legde de stammen op in een vierkant, en ondertussen metselde hij een open haard van stenen die daarvoor geschikt waren, maar dit laatste ging hem het minst af en Isak was zo nu en dan ontevreden met zichzelf. Toen de hooitijd begon moest hij het bouwen staken en in de wijde omtrek op de heuvels gaan maaien, hij droeg het hooi in gigantische ladingen naar huis. Op een regenachtige dag zei Isak dat hij naar het dorp moest. – Wat ga je daar doen? – Tja, dat weet ik ook niet precies.

Hij vertrok en bleef twee dagen weg, hij kwam naar huis met een fornuis – de praam gleed deinend door het bos met een oven op zijn rug. Je beult jezelf af! zei Inger. Toen sloopte Isak die lelijke open haard weer uit het nieuwe huis en zette het fornuis ervoor in de plaats. Niet iedereen heeft een fornuis, zei Inger, lieve hemel, wat geweldig! zei ze.

De hooitijd duurde, Isak haalde massa’s hooi binnen, want bosgras is helaas niet hetzelfde als weidegras, maar veel dunner. Nu kon hij alleen nog op regenachtige dagen aan de woning bouwen, het ging langzaam, zelfs in augustus, toen al het hooi binnen was, veilig onder de overhangende rots, was het nieuwe huis nog maar voor de helft opgetrokken. In september zei Isak: Dit gaat zo niet lukken, zei hij, ik denk dat je even naar het dorp moet rennen om iemand te halen die me kan helpen, zei hij tegen Inger. Inger was een beetje futloos de laatste tijd en kon niet meer rennen, maar natuurlijk maakte ze zich klaar om op pad te gaan.

Maar ineens had de man zich bedacht, hij werd weer trots en wilde alles zelf doen. Dit is niet iets om andere mensen mee lastig te vallen, zei hij, het lukt me zelf wel! – Dat ga je niet volhouden. – Help me dan alleen de balken omhoog te krijgen.

Toen het oktober werd liet Inger weten: Ik hou het niet meer vol! Dat was een grote tegenslag, de dakbalken moesten absoluut omhoog, zodat hij het dak kon bedekken voor de herfstregens begonnen, er was geen tijd te verliezen. Wat was er toch met Inger? Ze begon toch niet ziek te worden? Zo nu en dan maakte ze geitenkaas, maar verder kreeg ze niet veel meer voor elkaar dan Goudhoorn een paar keer per dag verweiden. Breng een flinke mand of een kist mee of zoiets, de volgende keer dat je in het dorp bent, had Inger gezegd. – Wat ben je daarmee van plan? vroeg Isak. – Ik heb er een nodig, zei ze.

Hij trok de dakbalken op met een touw en Inger stuurde ze met één hand, het was alsof alleen al haar aanwezigheid hielp. Beetje bij beetje vorderde het, het dak was ook niet zo hoog, maar de balken waren enorm groot en sterk voor het kleine huisje.

Het lekkere herfstweer hield redelijk goed aan, Inger rooide in haar eentje alle aardappels en Isak was klaar met de dakbedekking voor het echt begon te regenen. De geiten waren nu ’s nachts al bij de mensen ondergebracht, ook dat ging, alles ging, de mensen hoorde je er niet over klagen. Isak maakte zich weer klaar om naar het dorp te gaan. Je zou misschien een grote mand of een kist voor me mee kunnen brengen, verzocht Inger weer zo bescheiden mogelijk. – Ik heb een paar ruiten besteld die ik moet gaan halen, antwoordde Isak, en twee geverfde deuren, voegde hij er zelfvoldaan aan toe. – O, jaja, laat die mand dan maar zitten. – Wat moet je er dan mee? – Wat ik er mee moet? Ben je blind of zo?

Isak vertrok in diep gepeins verzonken en kwam twee dagen later terug met een venster, een deur voor het huis en een deur voor het achterkamertje, bovendien hing voor zijn borst de kist voor Inger en in de kist zaten verschillende etenswaren. Inger zei: Pas maar op dat je je niet nog eens doodsjouwt! – Wat nou, dood? Isak stond zo weinig op het punt van sterven dat hij een flesje ether uit zijn zak haalde en het aan Inger gaf, met de aanbeveling er flink van te nemen zodat ze op zou knappen. En dan waren er ook nog de vensters en de geverfde deuren waar hij mee kon pronken, hij begon ze meteen in te zetten. Ach, die kleine deurtjes, en nog tweedehands ook, maar weer opgeschilderd met witte en rode verf, ze sierden het huis als schilderijen.

Nu trokken ze in het nieuwe gebouwtje en de veestapel werd over de hele hut verdeeld; een schaap met een lam bleef achter bij de koe zodat die niet zou vereenzamen.

De mensen in de wildernis waren al ver gekomen, verbazingwekkend ver.

III

Zolang de grond nog niet bevroren was groef Isak stenen en wortels uit en egaliseerde hij zijn weiland voor het volgende jaar, toen de grond bevroor ging hij het bos in om grote hoeveelheden vademhout te kappen. Wat moet je met al dat hout? vroeg Inger weleens. – Dat weet ik nog niet precies, antwoordde Isak, maar hij wist het best. Er was hier tot vlak aan de gebouwtjes oud en uitgestrekt oerbos dat iedere uitbreiding van het bouwland verhinderde, en bovendien was hij van plan om het vademhout in de winter op de een of andere manier naar het dorp te transporteren en het te verkopen aan mensen die geen hout hadden. Dat was een goed idee, daar was Isak van overtuigd, hij ging door met bomen kappen en ze tot vademhout hakken. Inger kwam regelmatig kijken hoe hij bezig was, en hij deed natuurlijk alsof hij daar niet om gaf en ze dat helemaal niet hoefde te doen, maar ze begreep dat ze hem er een plezier mee deed. Af en toe hadden ze wonderlijke gesprekjes: Heb je niets beters te doen dan hier te staan koukleumen? vroeg Isak. – Ik heb het niet koud, antwoordde Inger, jij beult jezelf af. – En nu trek je mijn jas aan! daar ligt-ie. – Dat lijkt me nou niet zo’n goed idee, ik kan hier toch niet blijven zitten terwijl Goudhoorn gaat kalven. – O, gaat Goudhoorn kalven? – Je hoort toch wat ik zeg? En wat vind je, moeten we het kalf grootbrengen? – Je doet maar wat je wilt, ik weet het niet. – Ja, we kunnen dat kalf toch niet opeten, of wel soms? Want dan hebben we maar één koe. – Ik kan me toch niet voorstellen dat je dat kalf wilt opeten, zei Isak.

Twee eenzame mensen, onbehouwen en veel te heetgebakerd, maar een zegen voor elkaar, voor de dieren en de aarde!

Toen kalfde Goudhoorn. Een gewichtige dag in de wildernis, een zegen en een groot geluk, Goudhoorn kreeg koedrank en Isak zei: Wees maar niet te zuinig met het meel, alhoewel hij het op zijn rug naar huis had gedragen. Nu lag er een mooi kalf, een schoonheid van een koekalf, roodbont, net als haar moeder, komisch beduusd van het wonder dat het zojuist had doorstaan. Over een paar jaar zou het zelf moeder zijn. Dat kalf wordt een pracht van een koe, zei Inger, maar ik heb geen idee hoe het zal heten. Die Inger, ze was zo kinderlijk en kon niets zelf bedenken. Heten? zei Isak, een betere naam voor haar kun je niet bedenken dan Zilverhoorn!

De eerste sneeuw viel. Zodra er een dik pak lag ging Isak naar het dorp, en zoals gewoonlijk deed hij geheimzinnig en weigerde hij Inger in te wijden in zijn plannen. Zijn terugkomst was verbijsterend – met paard en slee. Je neemt me in de maling! zei Inger, je hebt dat paard toch niet gestolen? – Dit paard gestolen! – Gevonden dan, bedoel ik? – Ach, had Isak maar kunnen zeggen: mijn paard, ons paard! Maar hij had het paard maar tijdelijk te leen, hij ging er het vademhout mee wegrijden.

Isak reed het vademhout naar het dorp en bracht etenswaren, meel en haring mee terug. En een keer kwam hij thuis met een pinkstier op zijn slee; hij had hem voor een spotprijs kunnen kopen omdat er een gebrek aan veevoer begon te ontstaan in het dorp. Hij zag er mager en verwaarloosd uit en loeide niet al te best, maar het was geen gedrocht en van een betere plek zou hij opknappen. De stier was al bijna volwassen. Inger zei: Wat jij niet allemaal komt brengen! Inderdaad, Isak kwam van alles brengen, hij kwam aanzetten met planken en spaanhout, dat hij tegen stammen had geruild, met een slijpsteen, een wafelijzer, met gereedschap, allemaal in ruil voor het vademhout. Inger was de hemel te rijk en bleef maar zeggen: Kom je nou nog meer brengen? Nu hebben we een stier en alles wat je maar kunt bedenken! En op een dag antwoordde Isak: Nee, nou is het mooi geweest.

Ze konden lang vooruit en ze hadden het goed. Waar zou Isak in het voorjaar mee aan de slag gaan? Die winter had hij honderden keren achter zijn houtvracht aan gestampt en het uitgedacht: hij zou meer land ontginnen op de berghelling, het kaalslaan, vademhout hakken, het de hele zomer laten drogen en dan als er sneeuw lag met dubbele ladingen rijden. Het was een waterdicht plan. Isak had die honderden keren ook nog aan iets anders gedacht: aan Goudhoorn, waar ze vandaan kwam, van wie was ze? Zoals Inger was er geen andere vrouw, een wilde meid en ze wilde alles wat hij met haar wilde en was tevreden; maar op een dag zou iemand Goudhoorn kunnen komen halen en haar aan een touw mee van het erf wegleiden. En daar zou een boel narigheid van kunnen komen. Je hebt dat paard toch niet gestolen? had Inger gevraagd, of gevonden? Dat was het eerste wat er in haar was opgekomen, ze was niet zomaar te vertrouwen, dus wat moest hij doen? Daar had hij over nagedacht. En dan had hij ook nog eens een stier gekocht voor Goudhoorn, voor een koe die misschien wel gestolen was…

En toen moest het paard weer worden ingeleverd. Dat was jammer, want het was een klein, mollig paardje en ze waren ervan gaan houden. Och ja, maar je hebt al grote dingen voor elkaar gekregen, troostte Inger. – Juist nu het bijna lente wordt zou ik het paard moeten hebben, antwoordde Isak, ik heb hem zo hard nodig!

De volgende ochtend reed hij stilletjes van huis met zijn laatste houtvracht en bleef drie dagen weg. Toen hij weer kwam teruggewaggeld, hoorde hij een vreemd geluid uit het huisje, wat zou dat nou kunnen zijn, hij bleef even staan. Kindergehuil – ach gut, ja, niets aan te doen, maar het was verontrustend en hoogst merkwaardig, en Inger had niets gezegd.

Hij ging naar binnen en het eerste wat hij zag was de kist, die beroemde kist die hij voor zijn borst naar huis had gedragen; die hing nu met twee stukken touw aan de nokbalk als een wieg en een schommel voor het kind. Inger scharrelde half aangekleed rond, ze had zelfs de koe en de geiten al gemolken.

Toen het kind stil was vroeg Isak: Heb je het allemaal al gedaan? – Ja, nu is het klaar. – O. – Het kwam op de avond dat je was vertrokken. – O. – Ik wilde alleen nog maar even de kist ophangen, zodat alles gereed was; maar dat werd te veel, en daarna kreeg ik pijn. – Waarom had je me niet gewaarschuwd? – Hoe moest ik nou precies weten wanneer! Het is een jongen. – O, het is een jongen. – Als ik nou eens kon bedenken hoe hij moet heten, zei Inger.

Isak zag het kleine rode gezichtje, het kindje was welgeschapen en het had geen hazenlip, en het had een flinke dot haar op zijn hoofd. Een knap kereltje, zijn stand en zijn positie in een kist in aanmerking genomen. Isak voelde zich vreemd en zwak, de kabouter aanschouwde het wonder, het was eens in een heilige nevel ontstaan en het vertoonde zich nu in het leven met een gezichtje als een allegorie. Dagen en jaren zouden van het wonder een mens maken.

Binnenkomen, eten, zei Inger…

Isak kapt bomen in het bos en hakt vademhout. Hij is al verder gekomen dan hij was, hij heeft een zaag, hij zaagt het hout en de houtstapels worden enorm, hij bouwt er een hele straat van, een stad. Inger is nu aan huis gebonden en kan niet bij haar man zijn terwijl hij werkt, maar in plaats daarvan komt Isak zo nu en dan naar huis. Grappig, zo’n klein kereltje in een bak! Geen haar op zijn hoofd dat Isak zich met hem zou bemoeien, het was ook maar zo’n wurm, die kon je maar beter laten liggen. Maar je was toch ook een mens en kon het gehuil niet aanhoren zonder medelijden te krijgen, van dat heel zachte gehuil.

Nee, niet optillen! zegt Inger, want je hebt vast hars aan je handen. – Hars aan mijn handen? Je bent niet goed wijs, antwoordt Isak. Ik heb geen hars aan mijn handen gehad sinds ik dit huis gebouwd heb. Geef me die jongen, dan zal ik hem wiegen. – Ach, hij is al bijna stil…

In mei komt er een vreemdelinge door de bergen naar de eenzame nederzetting, ze is verre familie van Inger en ze wordt goed ontvangen. Ze zegt: Ik kwam alleen maar eens kijken hoe het met Goudhoorn gaat nu ze bij ons weg is! – O, nooit eens iemand die naar jou vraagt, hè, kleintje, babbelt Inger tegen het kind. – Ja, jij daar, ik kan wel zien hoe hij het heeft. Wat een flink kereltje. Wie had dat een jaar geleden gedacht, dat ik jou hier zo zou aantreffen, Inger, met man en kind, en een huis en bezit! – Over mij hoeven we het niet te hebben. Maar daar zit degene die me heeft genomen zoals ik ben. – Zijn jullie getrouwd? O, dus jullie zijn nog niet getrouwd. – We zien nog wel tegen de tijd dat dit ventje gedoopt moet worden, zegt Inger. We hadden getrouwd moeten zijn, maar het is er niet van gekomen. Wat vind jij, Isak? – Ja, getrouwd… dat spreekt vanzelf. – Zeg Oline, kun jij in de slappe tijd niet terugkomen om voor de dieren te zorgen terwijl wij de reis maken? vraagt Inger – En ja, dat belooft de vreemdelinge. – We zullen het niet vergeten. – Ja, dat wist ze wel… En jullie zijn alweer aan het bouwen, zie ik. Wat bouwen jullie? Hebben jullie nog niet genoeg? Inger maakt van de gelegenheid gebruik en zegt: Ja, vraag jij het hem eens, ik krijg het niet te weten. – Wat ik aan het bouwen ben, antwoordt Isak, het mag geen naam hebben. Een schuurtje voor als het eens van pas zou komen. Wat was er met Goudhoorn, wou je haar zien? vraagt hij de vreemdelinge.

Ze gaan naar de stal, koe en kalf worden tevoorschijn gehaald, samen met een bom van een stier, de vreemdelinge knikt naar de dieren en naar de stal zelf en zegt dat die van het beste soort is, en over de hygiëne zegt ze dat die grandioos is. Bij Inger zijn de dieren in de beste handen gegeven! zegt de vrouw.

Isak vraagt: O, dan is Goudhoorn vroeger dus bij jou geweest? – Vanaf dat ze een kalf was. Nou, niet precies bij mij, maar bij mijn zoon; maar dat komt op hetzelfde neer. We hebben haar moeder zelfs nog bij ons in de stal.

Het was lang geleden dat Isak zulk goed nieuws had gekregen, het leek alsof er een last van zijn schouders viel, Goudhoorn was nu het rechtmatig eigendom van Inger en hem. Eerlijk gezegd had hij, op zoek naar een uitweg uit zijn onzekerheid, met de trieste gedachte gespeeld om Goudhoorn in de herfst te slachten, de haren van de huid te schrapen, de hoorns te begraven om zo elk spoor van de koe Goudhoorn uit te wissen. Nu hoefde dat niet meer. Hij werd enorm trots op Inger en zei: Hygiënisch, zei je? Zoals zij is er geen ander! Het was hier maar zozo tot ik mijn eigen vrouw kreeg. – Iets anders viel niet te verwachten! zei Oline.

Deze vrouw van de andere kant van de bergen, een zacht en beschaafd sprekend mens, een verstandig mens, ze heette Oline, ze bleef een paar dagen en kon in het achterkamertje slapen. Toen ze weer naar huis ging kreeg ze wat wol van Ingers schapen mee, ze verborg het bolletje voor Isak, om wat voor reden dan ook.

Het kind, Isak en de vrouw – alles was weer bij het oude, dagelijks werk, de geneugten van het leven, klein en groot, Goudhoorn gaf goed melk, de geiten hadden gelammerd en gaven goed melk, Inger maakte een rij witte en bruine kazen en legde ze te rijpen. Het plan was om zoveel kazen te maken dat ze er een weefgetouw voor kon kopen – ach, die Inger, ze kon weven.

En Isak bouwde een schuur, hij had toch zeker ook een plan. Aan de hut bouwde hij een aanbouw van dubbele planken, maakte er een deur in en een leuk raampje bestaande uit vier ruitjes, toen dekte hij het dak af met schaaldelen en wachtte met de berkenschors tot de grond ontdooide en hij plaggen kon gaan steken. Alleen het hoogstnoodzakelijke, geen vloer, geen geschuurde wanden, maar Isak timmerde een box voor een paard en maakte een kribbe.

Het was al ver in mei. De zon had de heuvels ontdooid, Isak bedekte zijn schuur met plaggen en het was klaar. Toen at hij op een ochtend voor de hele dag, nam nog eten mee, legde schop en houweel over zijn schouder en liep naar het dorp. Kun je vier el sits meenemen! riep Inger hem na. – Wat moet je daarmee? antwoordde Isak.

Het leek wel alsof hij voor altijd weg zou blijven, Inger keek iedere dag naar het weer, de drift van de wolken, alsof ze op een zeeman wachtte, ze ging ’s nachts naar buiten om te luisteren, ze dacht eraan hem met het kind op de arm achterna te gaan. Eindelijk kwam hij terug met paard en wagen. Hu! riep Isak voor de deur, en alhoewel het paard rustig en tam was en bij de hut stond te hinniken van herkenning, riep Isak naar binnen: Kun je het paard even komen vasthouden?

Inger naar buiten. Wat is er? vroeg ze. Nee, Isak, mocht je hem weer lenen? Waar ben je toch geweest al die tijd? Het is al zeven dagen. – Waar ik geweest ben? Ik moest me overal een weg banen om er met mijn wagen door te kunnen. Hou het paard even vast, zei ik toch! – Jouw wagen? Je gaat me toch niet vertellen dat je die wagen gekocht hebt?

Isak stil, Isak vol van zwijgen. Hij begint de ploeg en de eg van de kar te laden, die hij heeft gekocht, spijkers, etenswaren, een stootijzer, een zak koren. Hoe gaat het met het kind? vraagt hij.

Met het kind gaat het prima. Heb je die kar gekocht? vraag ik. Want ik verlang zo smartelijk naar een weefgetouw, zei ze schertsend, zo blij was ze dat hij weer thuis was.

Isak weer een hele poos stil terwijl hij opging in zijn werk, hij keek om zich heen en vroeg zich af waar hij alle spullen en het gereedschap kwijt zou kunnen, het bleek nog helemaal niet zo gemakkelijk om er een plek voor te vinden op zijn boerderij. Maar toen Inger ophield met vragen stellen en in plaats daarvan met het paard begon te praten, verbrak Isak het zwijgen: Heb je soms weleens een boerderij gezien zonder paard en wagen en een ploeg en een eg en alles? En omdat je het zo graag wilt weten, ik heb zowel het paard als de kar en alles wat erin zit gekocht, antwoordde hij. Inger stond met haar hoofd te schudden en het enige wat ze kon uitbrengen was: Lieve hemel, je bent me er een!

En Isak, nu was hij niet meer kleinmoedig en bedeesd, het was alsof hij voor Goudhoorn had betaald als een heer: Alstublieft – mag ik even afrekenen, hier heeft u een paard! Hij zat zo vol energie dat hij de ploeg weer optilde en hem in één hand naar het huis droeg en hem tegen de muur zette. Wat een baas! En daarna pakte hij de eg, het stootijzer en een nieuwe mestvork, al het kostbare landbouwgereedschap dat hij had gekocht, onmisbaar op de ontginning. Geweldig, een volledige uitrusting, nu was alles op zijn plek.

Hm. En dat weefgetouw komt er ook nog wel, zei hij, zolang ik maar gezond blijf. Daar is je sits, ze hadden alleen nog maar blauwe sits.

Hij bleef maar uitpakken. Het leek wel alsof hij uit de stad kwam.

Inger zegt: Wat een pech nou dat Oline dit niet heeft kunnen zien toen ze hier was.

Alleen maar ijdelheid en holle praat van de kant van de vrouw, en de man snoof bij haar woorden. Maar ja, hij had er waarschijnlijk niets op tegen gehad als Oline al deze heerlijkheden zou hebben aanschouwd.

Het kind huilde.

Ga terug naar de jongen, zei Isak. Want nu is het paard wel weer rustig.

Hij spant het paard uit en leidt het de stal in – zette zijn paard in de stal! Hij geeft het eten en aait het en behandelt het liefdevol. Hoeveel hij voor het paard en de kar nog moest betalen? Alles, het hele bedrag, een enorme schuld; maar voor het eind van de zomer zou die moeten zijn afbetaald. Hij had nog brandhout, wat berkenschors van vorig jaar voor de bouw en ook nog een paar goede boomstammen. Niets om je zorgen over te maken. Toen zijn opwinding en de trots een beetje waren gezakt, beleefde hij vele momenten van angst en zorgen, nu hing alles af van de zomer en de herfst, de oogst!

De dagen waren vervuld van grondwerk en nog eens grondwerk, hij ontdeed nieuwe akkertjes van wortels en stenen, ploegde, mestte, egde, spitte, verkruimelde aardkluiten met zijn handen, met zijn hakken, hij ontgon wat hij kon en veranderde de akkers in fluwelen tapijten. Hij wachtte nog een paar dagen, het leek erop dat het zou gaan regenen en toen zaaide hij het koren.

Honderden jaren lang al hadden zijn voorouders koren gezaaid, het was een plechtige handeling op een stille en zachte avond zonder wind, het liefst vlak voor een mild en genadig motregentje en zo snel mogelijk na de trek van de grauwe gans. De aardappel was een nieuw gewas, niets mysterieus aan, niets religieus, vrouwen en kinderen konden meehelpen met het poten, deze ondergrondse knollen die uit een ver land kwamen, net als de koffie, uitstekend en heerlijk voedsel, maar verwant aan de knolraap. Koren was het brood, koren of geen koren, dat betekende leven of dood. Isak ging blootshoofds en zaaide koren in Jezus’ naam, hij leek wel een boomstronk met handen eraan, maar vanbinnen was hij als een kind. Hij had aandacht voor iedere worp, hij was zachtmoedig en gelaten. Kijk, straks ontkiemen deze korrels en worden het aren en meer koren, en zo gaat het overal op de wereld als er koren wordt gezaaid. In het land van de Joden, in Amerika, in het Gudbrandsdal – ach, wat is de wereld toch groot, en het kleine lapje grond waar Isak liep te zaaien lag er middenin. Waaiers van koren straalden uit zijn hand, de hemel was zacht bewolkt, alles wees op een heel klein beetje motregen.

IV

En de slappe tijd kwam, maar Oline kwam niet.

Isak was nu vrij van landarbeid, hij bereidde zich voor op de oogst met twee zeisen en twee harken, maakte een lange bodem voor de kar zodat hij er hooi op kon vervoeren en kocht lopers en planken voor een houtslee voor in de winter. Hij deed veel nuttige dingen. En twee planken aan de muur in de kamer, die hing hij ook op, om er verschillende dingen op te kunnen leggen, zoals de almanak die hij eindelijk had gekocht en roerspanen en scheplepels die niet gebruikt werden. Inger zei dat die twee planken een groot goed waren.

Inger vond alles een groot goed. Neem nu Goudhoorn, die zou niet meer bij ze weggaan, ze bleef rustig bij haar kalf en de stier en liep de hele dag door het bos. Of de geiten, zo goed als die het hadden, met zware uiers die zowat de grond raakten. Inger naaide een lange jurk van blauwe sits en een mutsje uit dezelfde stof, mooier doopgoed kon je je niet voorstellen. Het jongetje zelf volgde soms haar werk met zijn ogen, wat een kereltje was het al, en als hij dan zo nodig Eleseus moest heten zou Isak zijn verzet wel staken. Toen het doopkleed klaar was had die een lange sleep van twee el sits, en voor iedere el hadden ze betaald, maar hoe konden ze ook anders, het kind was nu eenmaal hun eerstgeborene. Als dat kralensnoer ooit van pas zal komen, dan is het nu! zei Isak. Ach, Inger had eraan gedacht, aan de kralen, daar was ze moeder voor, maar zo naïef en trots. Het kralensnoer paste niet om de hals van het jongetje, maar de kralen zouden mooi staan op zijn mutsje, en daar naaide ze ze op.

Maar Oline kwam niet.

Als de dieren er niet waren geweest zouden de mensen samen kunnen weggaan en een dag of drie, vier later met het gedoopte kindje kunnen terugkomen. En als ze niet eerst hadden willen trouwen, had Inger in haar eentje kunnen zijn gegaan. En als we met die huwelijksinzegening nou nog even zouden wachten? vroeg Isak. Inger antwoordde: Het duurt nog wel een jaar of tien, twaalf voor Eleseus alleen thuis kan blijven om de koeien te melken!

Tja, dan moest Isak maar zijn verstand gebruiken. Eigenlijk was het allemaal begonnen zonder begin, misschien was de huwelijksinzegening wel net zo noodzakelijk als de doop, wist hij veel. Er was droogte op komst, gevaarlijke droogte, als het niet snel zou gaan regenen dreigde hun oogst verloren te gaan; maar alles was in Gods handen. Isak maakte zich gereed om naar het dorp te rennen om iemand te gaan halen. Weer al die kilometers.

Zoveel drukte voor een huwelijksinzegening en een doop! Mensen in het veld hebben veel aan hun kop, grote en kleine zorgen.

En toen kwam Oline…

Nu waren ze getrouwd en gedoopt, alles was geregeld, ze hadden er zelfs aan gedacht eerst te trouwen, zodat het kind echt zou zijn. Maar de droogte hield aan en nu verschroeiden de kleine korenakkers, de fluwelen tapijten, en waarom? Alles was in Gods handen. Isak maaide zijn weiden, maar er stond niet veel gras op, ook al waren ze in het voorjaar bemest; en hij maaide aan een stuk door in de heuvels, tot ver in het veld, hij ging onvermoeid door met maaien, drogen en hooi naar huis rijden, want hij had al een paard en een grote veestapel. Maar halverwege juli moest hij ook het koren afmaaien voor groenvoer, iets anders was er niet meer. Dus nu kwam het allemaal aan op de aardappels.

Hoe ging het met de aardappel? Was het gewoon een soort koffie uit vreemde streken waar je ook zonder kon? Ach, de aardappel is een geweldige plant, hij staat in de droogte, hij staat in de regen, en toch groeit hij. Hij trotseert het weer en verdraagt veel, als de mensen hem een beetje verzorgen geeft hij ze het vijftienvoudige terug. De aardappel heeft dan wel niet het sap van de druif, hij heeft het vlees van een kastanje, je kunt hem stoven of koken en overal voor gebruiken. Je kunt zonder brood zitten, maar als je aardappels hebt zit je niet zonder eten. Je kunt de aardappel braden in de hete as, als avondeten, je kunt hem koken als ontbijt. En wat moet erbij? Niet veel, de aardappel is snel tevreden, een kommetje melk, een harinkje is genoeg. Als je rijk bent doe je er boter bij, ben je arm doop je hem in een klein beetje zout op een schoteltje; ’s zondags spoelde Isak hem weleens weg met een kommetje room van Goudhoorns melk. De geminachte, gezegende aardappel!

Maar nu zag het er voor de aardappel ook niet al te best uit.

Isak keek de hele dag naar de lucht. De hemel was blauw. ’s Avonds leek het er regelmatig op dat het zou gaan regenen. Isak kwam binnen en zei: Ben benieuwd of het nou toch gaat regenen! Een paar uur later was alle hoop weer vervlogen.

De droogte duurde nu al zeven weken en de hitte was verzengend, de aardappelstruiken stonden al die tijd in volle bloei, ze bloeiden onwerkelijk mooi. Van een afstand zagen de akkers eruit als sneeuwvelden. Hoe zou dit aflopen? De almanak gaf geen raad, de almanakken van tegenwoordig waren niet meer wat ze geweest waren, je had er niets aan. Nu leek het weer alsof er regen op komst was, en Isak ging naar binnen en zei tegen Inger: Vannacht zal het wel gaan regenen, als God het wil! – Ziet het daarnaar uit? – Ja. En het paard staat te schudden in zijn tuig. Inger tuurde door de deur en zei: Ja, nu gaat het gebeuren! Er vielen een paar druppels. De uren verstreken, de mensen aten hun avondmaal, toen Isak ’s nachts naar buiten ging om te kijken was de hemel blauw. – Ach gut toch! zei Inger. Jaja, maar dan is je laatste groenvoer morgen tenminste droog, troostte ze hem zo goed als ze kon.

Isak had inderdaad al flink loof getrokken en hij had nu een voorraad uitstekend groenvoer. Het was waardevol voer, hij behandelde het als hooi en dekte het af met berkenschors uit het bos. Hij had nu nog maar een klein hoopje liggen, en daarom antwoordde hij Inger diep wanhopig en onverschillig: Ik haal het niet naar binnen, ook al droogt het dan helemaal uit! – Je neemt me zeker in de maling? zei Inger.

De volgende dag haalde hij het dus niet naar binnen, omdat hij het had gezegd, hij haalde het groenvoer niet naar binnen. Het mocht daar blijven liggen, het zou toch niet gaan regenen, laat dat groenvoer in godsnaam liggen! Hij zou het tegen kerst wel eens binnenhalen, als de zon het tegen die tijd tenminste niet helemaal had weggeschroeid.

Zo diep verongelijkt voelde hij zich, er was geen lol meer aan om op de drempel uit te zitten kijken over het land, en het te bezitten. Daar stonden de aardappelakkers als gekken te bloeien en uit te drogen, dan moest het groenvoer ook maar blijven liggen, alsjeblieft! Ach, die Isak… misschien had hij er wel een plannetje mee, in al zijn goeiigheid, misschien wist hij wel wat hij deed en probeerde hij de hemel uit te lokken nu het nieuwe maan werd.

’s Avonds leek er weer regen in de lucht te zitten. Je had dat groenvoer binnen moeten halen, zei Inger. – Hoezo? vroeg Isak uitermate verbaasd. – Ja, hou je maar van de domme, het zou best eens kunnen gaan regenen. – Alsof we dit jaar nog regen gaan krijgen.

Maar ’s nachts leek het er toch op dat het donker werd achter het raam, het leek ook wel alsof er iets op af dreef en het nat maakte, wat het ook mocht wezen. Inger werd wakker en zei: Het regent, kijk dan naar de ruiten! Isak haalde alleen maar zijn neus op en antwoordde: Regen? Dat is geen regen. Ik weet niet waar je het over hebt. – Je hoeft me niet in de maling te nemen hoor! zei Inger.

Isak nam haar inderdaad in de maling. En hij nam zichzelf ook in de maling. Dit was wel degelijk regen, en nog een flinke bui ook, maar toen Isaks groenvoer helemaal doorweekt was, hield het weer op. De hemel was blauw. Ik zei toch dat het niet zou gaan regenen, zei Isak koppig en nogal bits.

Voor de aardappels betekende zo’n buitje niets en de dagen verstreken, de hemel was blauw. Toen begon Isak aan zijn houtslee te werken, hij boog het hoofd en schaafde deemoedig lopers en disselbomen, ach gut, ja! Kijk, de dagen verstreken, het kind groeide, Inger karnde en maakte kaas, in wezen was er niets aan de hand, één slecht jaar konden verstandige mensen in het veld toch wel overleven. En bovendien – toen er negen weken waren verstreken kwam de verlossende regen, een heel etmaal lang, waarvan het zestien uur aan een stuk met bakken naar beneden kwam, het was alsof de hemel open stond. Twee weken geleden nog zou Isak hebben gezegd: Nu is het te laat! Maar nu zei hij tegen Inger: Je zult zien dat de regen nog een beetje van de aardappeloogst redt. – Och, ja hoor, antwoordde Inger troostend, alles is gered.

En nu begon het er beter uit te zien, het plensde iedere dag, het herfstgras kleurde groen, het leek wel toverkunst. De aardappels bloeiden, reken maar, nog overdadiger dan voorheen, en boven in de planten vormden zich grote bessen, wat helemaal niet de bedoeling was; maar niemand wist wat er tussen hun wortels zat, Isak had het niet durven onderzoeken. Maar op een dag kwam Inger aanzetten met twintig aardappeltjes die ze onder één enkele aardappelplant vandaan had gehaald. En ze hebben nog vijf weken te gaan, zei ze. Die Inger, met haar hazenlip, altijd wilde ze troosten en moed inspreken. En beroerd als ze praatte, ze siste als een ventiel dat stoom lekt; maar haar troost was een zegen in het veld. En een levenslustige natuur, die had ze. Als je er nou nog eens een bed bij zou maken, zei ze tegen Isak. O, zei hij. – Jaja, het heeft geen haast hoor, maar…

Ze begonnen met het rooien van de aardappels en waren er aan het eind van de zomer mee klaar, met Sint-Michaël, zoals gebruikelijk. Het was een middelmatig tot goed jaar; weer bleek dat de aardappel niet bepaald kieskeurig was wat het weer betreft, dat hij toch wel groeide en veel kon hebben. Natuurlijk werd het geen echt middelmatig tot goed jaar, als ze alles meerekenden, maar dit jaar moesten ze niet zo nauw kijken; op een dag was er een Lap langsgekomen, en die had zich verbaasd over al die aardappelplanten op de ontginning, bij de dorpen zag het er veel slechter uit, zei hij.

Toen had Isak nog een paar weken om het land te bewerken, voor de vorst inviel. De dieren graasden nu op het land, waar ze maar wilden, het beviel Isak om met ze samen te werken en het geklingel van hun bellen te horen, alhoewel het hem ook wel wat ophield, want de stier was graag ondeugend en woelde met zijn hoorns de hopen groenvoer om, en de geiten zaten overal, hoog en laag, zelfs op het dak van de hut.

Kleine en grote zorgen.

Op een dag hoort Isak een gil; Inger staat op de drempel met het kind op haar arm en wijst naar de stier en het leuke koetje Zilverhoorn, ze zijn een stelletje. Isak gooit zijn houweel op de grond en rent ernaartoe, maar ach, te laat, het kwaad is al geschied. Kijk die bengel dan, ze is er vroeg bij, nog maar een jaar oud, een half jaar te vroeg, wat een bengel, meisje toch! Isak brengt haar naar de hut, maar het is al te laat. Jaja, zei Inger, ergens is het ook wel goed, want anders zouden allebei de koeien in de herfst drachtig zijn! Ach, die Inger, nee, een groot licht was ze niet, maar misschien wist ze wel wat ze deed toen ze Zilverhoorn en de stier die ochtend samen losliet.

Het werd winter, Inger kaardde en spon, Isak reed met vademhout, gigantische ladingen droog hout over goede sneeuw, alle schulden werden afbetaald; paard en kar, ploeg en eg waren van hem. Hij reed met Ingers geitenkaas naar het dorp en nam katoengaren, een weefgetouw, een garenwinder en een onderboom mee terug, en hij had ook weer meel en etenswaren meegebracht, en nog meer dikke en dunne planken en spijkers; op een dag kwam hij met een lamp. Ik zweer je, je neemt me in de maling, zei Inger, maar ze had al een poos gedacht dat de lamp zou komen. ’s Avonds staken ze hem aan en waanden zich in het paradijs, kleine Eleseus dacht zeker dat het de zon was. Zie je hoe verbaasd hij is, zei Isak. Voortaan kon Inger bij lamplicht spinnen.

Hij nam linnen voor hemden en nieuwe komager van rendierleer voor Inger mee. Ze had hem gevraagd om verschillende verfstoffen voor het wolgaren, en die bracht hij ook mee. Maar op een dag kwam hij met een klok aanzetten. Waarmee? Een klok! Inger was verbijsterd en een poosje kon ze geen woord uitbrengen. Isak hing de klok voorzichtig aan de muur en stelde hem zo goed mogelijk gelijk, hij haalde de gewichten op en liet de klok slaan. Het kind wendde zijn ogen in de richting van de diepe klank en keek daarna naar zijn moeder. Ja, wees maar verbaasd hoor! zei ze, en ze nam de jongen op schoot en was zelf ontroerd. Want van al het goeds hier in de eenzaamheid was niets zo wonderlijk als een huisklok die de hele winter bleef lopen en netjes de uren sloeg.

Toen al het hout was weggereden, ging Isak weer verder met houthakken in het bos, hij bouwde zijn straten, zijn stad van vademhout voor de volgende winter. Hij ging steeds verder weg van zijn hoeve, een grote, brede berghelling lag open om bebouwd te worden en hij besloot verder geen grond meer kaal te slaan maar hierna alleen nog maar de oudste bomen met een uitgedroogde top te vellen.

Natuurlijk had hij ook allang begrepen waarom Inger om een tweede bed had gevraagd, nu kon hij zich maar beter haasten en het niet langer uitstellen. Op een donkere avond kwam hij thuis van zijn werk in het bos en toen was het gebeurd, het gezin was uitgebreid, weer een jongen, Inger lachte. Die Inger, vanochtend had ze nog gewild dat hij naar het dorp ging: Je zou het paard weer eens wat beweging moeten geven, zei ze, want hij staat daar maar te krabben in zijn box. – Ik heb geen tijd voor dat soort onzin, zei Isak en vertrok. Nu begreep hij dat ze hem alleen maar weg had willen hebben, maar waarom? Het had handig kunnen zijn geweest als hij in de buurt was. Waarom kun je me nou nooit even waarschuwen? zei hij. – Nu moet je een bed voor jezelf gaan maken en in het achterkamertje gaan slapen, antwoordde ze.

Bij alleen een bed kon het trouwens niet blijven, er moest ook nog beddengoed bij. Twee dekens hadden ze niet, en een nieuwe zouden ze op z’n vroegst de volgende herfst krijgen, als ze een paar rammen konden slachten, maar zelfs dan zouden twee geitenhuiden niet genoeg zijn voor een deken. Voor Isak was het afzien de komende tijd, ’s nachts moest hij kou lijden, hij probeerde onder het hooi te kruipen onder de overhangende rots, hij probeerde bij de koeien te gaan liggen, hij was dakloos. Nog een geluk dat het al mei was, en straks werd het juni, juli…

Wonderlijk, hoeveel er nu al was klaargespeeld in de wildernis, een huis voor de mensen, een stal voor het vee en ontgonnen gronden, allemaal binnen drie jaar. Wat bouwde Isak nu? Een nieuwe schuur, een droogschuur, een uitbouw aan het huis. Het dreunde door het huis als hij zijn achtduims spijkers in de muur sloeg, en soms kwam Inger vragen of hij niet aan de kleintjes kon denken. De kleintjes, zeg je, klets maar even met ze, zing wat voor ze, geef Eleseus het deksel van de ton om op te hameren! Ik ben al bijna klaar met die grote spijkers, hier moeten ze komen, in de steunbalken, die moeten de hele aanbouw aan het huis houden. Daarna alleen nog maar planken en tweeënhalfduims spijkers, kinderspel.

Kon hij het helpen dat hij bonkte. Nu stonden zowel de harington, het meel en de etenswaren in de stal, zodat ze niet onder de blote hemel hoefden te staan, maar het spek ging ernaar smaken, een droogschuur kon niet worden gemist. De jongetjes moesten maar wennen aan wat gehamer op de muur, Eleseus begon haast een beetje mager en ziekelijk te worden, maar de ander, die zoog als een mollig cherubijntje en als hij niet huilde sliep hij. Een pracht van een jongen. Isak zou er geen bezwaar tegen maken dat hij Sivert zou heten, dat was misschien maar beter, alhoewel hij weer aan Jakob had gedacht. Soms had Inger het bij het rechte eind, Eleseus heette naar haar predikant, een prima naam, maar Sivert, zo heette Ingers oom van moederskant, de penningmeester van de dorpsraad, een vermogend man, vrijgezel en zonder erfgenamen. Naar wie kon het kind dan beter vernoemd worden dan naar hem?

Met de lente brak de drukke tijd weer aan en alles kwam voor Pinksteren in de grond. Toen Inger nog alleen Eleseus had, kon ze nooit tijd vrijmaken om haar man te helpen, haar eerstgeborene had haar volledig in beslag genomen; nu ze twee kinderen had schoonde ze de akkers en verrichtte nog allerlei ander werk: ze deed urenlang mee met het poten van aardappels, zaaide wortels en knolraap. Zo’n vrouw vond je niet zomaar. En had ze niet ook nog een weefsel op haar getouw staan? Ze benutte ieder ogenblik om naar het achterkamertje te rennen en een paar slagen te maken; het werd halfwollen keperstof voor winterondergoed. Toen ze haar garen had geverfd ging ze aan de slag met blauwe en rode japonstof voor zichzelf en de kleintjes; uiteindelijk zette ze nog meer kleuren op en weefde een bedovertrek voor Isak. Alleen maar noodzakelijke en nuttige dingen, en allemaal degelijk spul.

Kijk, nu was het gezin in het veld goed op dreef gekomen, en als de opbrengst goed zou zijn dit jaar, waren de ontginners gewoonweg te benijden. Wat ontbrak er nog? Een hooischuur natuurlijk, een graanschuur met een dorsvloer in het midden, dat was een doel voor de toekomst, het zou gehaald worden, net als de andere doelen, wacht maar! Nu had kleine Zilverhoorn gekalfd, de geiten en de schapen hadden gelammerd, het wemelde van het kleinvee op de wei. En hoe ging het met de mensen? Eleseus liep al waar hij wilde en kleine Sivert was gedoopt. Inger? Die was zeker alweer zwanger, ze was helemaal rond. Wat betekende dat nou voor haar, nog een kindje? Niets – dat wil zeggen: lieve kleintjes; ze was trots op hun kinderen en gaf te kennen dat God niet iedereen zulke sterke en knappe kinderen toevertrouwde. Inger was volop in de weer met jong zijn. Ze had een mismaakt gezicht en was haar hele jeugd een verschoppeling geweest, de jongens zagen haar niet staan, ook al kon ze zowel dansen als werken, ze negeerden haar charme, ze keerden haar de rug toe – nu was haar tijd gekomen, ze ontplooide zich, keer op keer stond ze in bloei en was ze zwanger. Isak zelf, het heerschap, hij was en bleef een ernstig man, maar het ging hem goed en hij was tevreden. Waar hij zich mee in leven had gehouden voor Ingers komst was een mysterie, aardappels en geitenmelk, gewaagde gerechten zonder naam; nu had hij alles wat een man in zijn situatie zou kunnen wensen.

Er kwam weer droogte, weer een mislukte oogst. Os-Anders de Lap die langskwam met zijn hond wist te melden dat de mensen in het dorp hun koren al tot veevoer hadden gemaaid. O, hadden ze de hoop dan opgegeven? vroeg Inger. – Nee. Maar ze hebben een grote haringvangst gedaan. Je oom Sivert krijgt een deel van wat er aan zijn kust wordt gevangen. – En hij had al niet zo weinig! In potten en pannen! – Net als jij, Inger. – Ja, godzijdank, we mogen niet klagen. Wat zeggen ze thuis over me? Os-Anders schudt zijn hoofd en vleit dat hij niet weet waar hij moet beginnen. – Als je zin hebt in een kom melk, zeg je het maar hoor, zegt Inger. – Doe toch geen moeite! Maar als je misschien iets voor de hond hebt?

Er kwam melk, en voer voor de hond. De Lap hoorde muziek uit de kamer en luisterde: Wat is dat? – Dat is onze huisklok die slaat, zei Inger zwellend van trots.

De Lap schudde zijn hoofd weer en zei: Jullie hebben een huis en een paard en bezit, noem eens iets wat jullie niet hebben! – Nee, we kunnen God niet genoeg danken. – Oline vroeg me je de groeten te doen. – O. Hoe maakt ze het? – Het gaat. Waar is je man? – Hij is land aan het ontginnen. – Is het waar dat hij het niet heeft gekocht? vraagt de Lap tussen neus en lippen. – Niet gekocht? Wie zegt dat? – Dat zeggen ze. – Van wie zou hij het dan moeten kopen? Dit zijn toch de gemene gronden. – Jawel. – En reken maar dat hij zich in het zweet heeft gewerkt op deze grond! – Ze zeggen dat de grond van de staat is.

Inger begreep er niets van en zei: Jaja, dat zal best. Was het Oline die het daarover had? – Ik herinner me niet wie het was, antwoordde de Lap terwijl zijn ontwijkende ogen voortdurend heen en weer gingen.

Inger verbaasde zich erover dat hij nergens om bedelde; dat deed Os-Anders anders altijd, dat doen alle Lappen, ze bedelen. Os-Anders krabt zijn kleipijp uit en steekt hem aan. Ach, wat een pijp, hij puft en trekt dat het lijkt alsof heel zijn oude gerimpelde gezicht vol runen staat. Tja, ik hoef niet te vragen of dat jouw kinderen zijn, vleide hij verder. Want ze lijken precies op je. Precies zoals toen je zelf klein was.

Inger was een gedrocht en monstrueus om te zien – natuurlijk klopte het niet, maar ze glunderde toch. Zelfs een Lap weet hoe hij een moederhart moet plezieren. Als je zak niet zo vol was zou je er nog iets bij krijgen, zei ze. – Nee, doe geen moeite!

Inger gaat met het kind op haar arm naar binnen en ondertussen blijft Eleseus achter bij de Lap. Ze kunnen het goed met elkaar vinden, de jongen ziet iets raars in de zak van de Lap, iets zachts, hij mag het aaien. De hond staat te kwispelen en te blaffen. Als Inger met wat proviand naar buiten komt kreunt ze een beetje en gaat op de drempel zitten: Wat heb je daar? vraagt ze. – O, niets. Een haas. – Dat zag ik. – Je kereltje wilde hem zien. Die heeft de hond vandaag voor me opgejaagd en gedood. – Hier is je eten, zei Inger.

V

De overlevering leerde dat er op een slecht jaar ten minste nog een volgde, Isak was geduldig geworden en schikte zich in zijn lot. Het koren verbrandde en de hooiopbrengst was matig, maar de aardappels leken zich weer te redden; het was dus niet best, maar ze leden geen gebrek. Isak had zelfs nog een lading vademhout en boomstammen om naar het dorp te brengen, en aangezien er langs de hele kust haringvangsten waren gedaan, hadden de mensen geld genoeg om hout te kopen. Je zou haast denken dat de voorzienigheid de hand had gehad in de mislukte korenoogst, want hoe had hij al dat koren moeten dorsen zonder een graanschuur met een dorsvloer erin? Voorzienigheid of niet, op de lange duur maakt het niet veel uit.

Iets anders was het als er nieuwe dingen opdoken die hem verontrustten. Wat had een of andere Lap nou tegen Inger gezegd van de zomer – dat hij zijn land niet had gekocht? Moest hij er dan voor betalen, hoezo? Het veld lag hier toch maar, net als het bos, hij bewerkte de grond en bouwde een huis midden in de oernatuur, onderhield zijn gezin en zijn dieren, was niemand iets verschuldigd, werkte aan een stuk door. Hij had al een paar keer met de districtscommissaris willen gaan praten als hij in het dorp was, maar hij had het steeds uitgesteld; de commissaris was niet erg populair en Isak was geen grote prater. Wat zou hij moeten zeggen als hij bij hem kwam, wat was zijn vraag precies?

Op een dag in de winter kwam de commissaris zelf naar de ontginning gereden, hij had een man bij zich en een heleboel papieren in een tas – districtscommissaris Geissler in hoogst eigen persoon. Hij zag de grote open berghelling die ontbost was en er nu keurig netjes bij lag onder de sneeuw, hij dacht zeker dat de helling over de hele breedte bebouwd was en zei: Dit is een grote boerderij, dacht je dat je zoiets voor niets kreeg?

Nu was het zover. Er ging een schok door Isak heen en hij antwoordde niet.

Je had het land bij mij moeten kopen, zei de commissaris. – Ja.